Yeniazerbaycan portalından verilən məlumata əsasən, Icma.az bildirir.
Dünyanı dəyişən 6 il...
İkinci Dünya müharibəsi bizə nə öyrətdi?
1939-cu ilin sentyabrında Avropanın üzərində başlayan müharibə qısa müddətdə bütün dünyanı öz girdabına çəkdi. 6 il davam edən bu qarşıdurma dövlətlərin sərhədlərini dəyişməklə kifayətlənmədi, milyonlarla insanın həyatını alt-üst etdi, şəhərləri dağıntıya çevirdi, ailələri bir-birindən ayırdı və XX əsrin siyasi mənzərəsinə silinməz izlər buraxdı. İkinci Dünya müharibəsi adı ilə tarixə düşən bu qlobal fəlakət 1945-ci ildə başa çatsa da, onun insan talelərində yaratdığı yaralar uzun illər sağalmadı.
Müharibənin miqyası o qədər böyük idi ki, dünyanın müxtəlif qitələrində yaşayan xalqlar bu qarşıdurmanın nəticələri ilə üz-üzə qaldı. Cəbhələr minlərlə kilometr boyunca uzanır, milyonlarla əsgər döyüş meydanlarına göndərilir, arxa cəbhədə isə qadınlar, uşaqlar və yaşlılar gündəlik həyatın ən ağır sınaqları ilə mübarizə aparırdılar. Bir tərəfdə hərbi və siyasi üstünlük uğrunda mübarizə gedir, digər tərəfdə isə sadə insanların ən böyük arzusu - sağ qalmaq və yaxınlarının yolunu gözləmək idi.
Müharibənin tarixini oxuyarkən qarşıya yalnız hərbi əməliyyatların, cəbhələrin və siyasi qərarların xronologiyası çıxmır. Hər rəqəmin arxasında bir insan taleyi, hər döyüşün arxasında bir ailənin göz yaşları, hər qələbənin arxasında isə saysız-hesabsız insanın fədakarlığı dayanır. Məhz buna görə İkinci Dünya müharibəsi yalnız tarix kitablarının mövzusu deyil, həm də sülhün qiymətini xatırladan böyük bir insanlıq dərsidir.
Müharibəyə aparan yol
XX əsrin 30-cu illərinin sonlarında dünyada siyasi vəziyyət son dərəcə gərgin idi. Birinci Dünya müharibəsindən sonra formalaşan beynəlxalq sistem yeni təhlükələrin qarşısını almaqda aciz qalırdı. Almaniyada Adolf Hitlerin rəhbərliyi ilə nasist rejiminin hakimiyyətə gəlməsi Avropada vəziyyəti daha da ağırlaşdırmışdı.
Nasist Almaniyası hərbi gücünü sürətlə artırır, yeni ərazilər ələ keçirməyə çalışırdı. Avropanın müxtəlif bölgələrində baş verən hadisələr beynəlxalq münasibətlərdə ciddi böhran yaradırdı. Nəhayət, 1939-cu il sentyabrın 1-də Almaniyanın Polşaya hücumu ilə müharibə açıq şəkildə başladı. Bundan sonra hadisələr sürətlə inkişaf etdi və qısa müddətdə münaqişə Avropanın hüdudlarını aşaraq qlobal xarakter aldı.
Müharibənin bir tərəfində Almaniya, İtaliya və Yaponiya, digər tərəfində isə Böyük Britaniya, Fransa, Sovet İttifaqı, ABŞ, Çin və digər dövlətlərin daxil olduğu Müttəfiq qüvvələr dayanırdı.
İlk illərdə Almaniya ordusunun sürətli hücumları Avropanın böyük hissəsində ciddi dəyişikliklər yaratdı. Polşa işğal edildi, ardınca Danimarka, Norveç, Belçika, Niderland və Fransa kimi ölkələr müharibənin ağır nəticələri ilə üzləşdi. Lakin müharibənin taleyini dəyişdirən əsas hadisələr hələ qarşıda idi.
Sovet İttifaqının müharibəyə qoşulması
1941-ci il iyunun 22-də Almaniyanın Sovet İttifaqına hücumu müharibənin gedişində yeni mərhələ yaratdı. Alman qoşunları genişmiqyaslı hücuma keçərək qısa müddətdə böyük əraziləri işğal etdilər.
Moskva, Leninqrad və Stalinqrad uğrunda gedən döyüşlər müharibənin ən ağır səhifələrinə çevrildi. Xüsusilə, Stalinqrad döyüşü müharibənin gedişində dönüş nöqtələrindən biri hesab olunur. 1942-1943-cü illərdə baş verən bu döyüşdə hər iki tərəf böyük itkilər verdi. Lakin nəticədə, alman ordusunun irəliləyişi dayandırıldı və təşəbbüs tədricən sovet qoşunlarının əlinə keçdi.
Bundan sonra Kursk döyüşü, Dnepr uğrunda döyüşlər və digər böyük hərbi əməliyyatlar Almaniyanın mövqelərinin zəifləməsinə səbəb oldu. 1944-cü ildə Müttəfiqlərin Normandiyaya desant çıxarması isə Qərbi Avropada Almaniyaya qarşı ikinci böyük cəbhənin açılması ilə nəticələndi.
Beləliklə, müharibənin son mərhələsində Almaniya artıq iki istiqamətdə geri çəkilməyə məcbur olurdu.
Azərbaycanın müharibədəki rolu
İkinci Dünya müharibəsi Azərbaycan üçün də son dərəcə ağır və eyni zamanda şərəfli sınaq dövrü idi. Azərbaycanın müharibədəki rolunu yalnız cəbhəyə yollanan azərbaycanlıların sayı ilə ölçmək mümkün deyil. Ölkəmiz həm insan resursları, həm də strateji əhəmiyyət daşıyan nefti ilə qələbəyə böyük töhfə verdi.
Müharibə illərində Azərbaycandan yüz minlərlə insan cəbhəyə yollandı. Onların böyük hissəsi geri qayıtmadı. Azərbaycanlı döyüşçülər Moskva, Leninqrad, Stalinqrad, Qafqaz və digər istiqamətlərdə gedən döyüşlərdə iştirak etdilər.
Onların arasında göstərdiyi qəhrəmanlıqla tarixə düşən çoxsaylı hərbçilər vardı. Azərbaycanın igid oğul və qızları faşizmə qarşı mübarizədə müxtəlif cəbhələrdə öz sözlərini dedilər.
Müharibənin ağırlığını isə yalnız cəbhədə olanlar yaşamırdı. Arxa cəbhədə qalan qadınlar, uşaqlar və yaşlılar da qələbənin təmin olunması üçün böyük əmək sərf edirdilər. Zavod və fabriklərdə gecə-gündüz işləyən insanlar cəbhəyə silah-sursat, geyim və ərzaq göndərirdilər.
Bakı nefti - qələbənin strateji dayaqlarından biri
Azərbaycanın İkinci Dünya müharibəsindəki rolundan danışarkən Bakı neftini xüsusi qeyd etmək lazımdır.
Müharibə illərində Bakı Sovet İttifaqının ən mühüm neft mərkəzlərindən biri idi. Neft cəbhənin hərəkəti üçün həyati əhəmiyyət daşıyırdı. Tankların, təyyarələrin, hərbi gəmilərin və digər texnikanın işləməsi üçün yanacaq lazım idi.
Məhz buna görə Bakı nefti strateji əhəmiyyət daşıyırdı. Təsadüfi deyil ki, Almaniyanın Qafqaza doğru irəliləməsində əsas məqsədlərdən biri də neft ehtiyatlarına nəzarəti ələ keçirmək idi.
1942-ci ildə Almaniyanın Qafqaza hücumu zamanı Bakı xüsusi strateji hədəfə çevrilmişdi. Lakin bu plan həyata keçmədi. Alman ordusu Bakıya çata bilmədi.
Bakı neftçilərinin fədakar əməyinin nəticəsində müharibə illərində cəbhənin yanacaqla təmin olunmasına mühüm töhfə verildi. Neftçilər ağır şəraitdə çalışaraq istehsalın davamlılığını təmin etdilər. Bu baxımdan Azərbaycan nefti faşizm üzərində qələbənin mühüm iqtisadi və strateji amillərindən biri kimi tarixə düşdü.
Cəbhədə azərbaycanlı qəhrəmanlar
Müharibə illərində azərbaycanlıların göstərdiyi qəhrəmanlıq nümunələri kifayət qədər çoxdur. Onlardan biri də Həzi Aslanovdur.
Tank qoşunlarının general-mayoru Həzi Aslanov müharibə illərində göstərdiyi igidliklə Azərbaycan xalqının yaddaşında əbədi iz qoydu. Onun rəhbərlik etdiyi tank bölmələri müxtəlif döyüşlərdə mühüm uğurlar əldə etdi.
Həzi Aslanov 2 dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüş azərbaycanlı hərbçilərdən biridir. Onun döyüş yolu Azərbaycan hərb tarixinin ən parlaq səhifələrindən sayılır.
Lakin Həzi Aslanovun timsalında yalnız bir insanın qəhrəmanlığından danışmaq doğru olmaz. Müharibə cəbhələrində minlərlə azərbaycanlı döyüşçü öz həyatını təhlükəyə ataraq faşizmə qarşı mübarizə aparırdı. Onların bir çoxunun adı bu gün ailə yaddaşında, kənd və şəhərlərin tarixində yaşayır.
Müharibənin ən qaranlıq üzü
İkinci Dünya müharibəsini yalnız tankların, təyyarələrin və hərbi strategiyaların mübarizəsi kimi təsəvvür etmək olmaz. Bu müharibənin ən dəhşətli tərəfi dinc insanların yaşadığı faciələr idi.
Almaniyanın həyata keçirdiyi soyqırımı siyasəti nəticəsində milyonlarla insan, o cümlədən yəhudilər, qaraçılar, hərbi əsirlər və digər qrupların nümayəndələri kütləvi şəkildə öldürüldü. Holokost bəşər tarixinin ən böyük cinayətlərindən biri kimi yadda qaldı.
Konsentrasiya düşərgələrində insanların sistemli şəkildə məhv edilməsi insanlıq tarixinin ən ağır səhifələrindən birini təşkil edir. “Auschwitz”, “Treblinka”, “Sobibor” və digər düşərgələrin adları bu gün də nasist rejiminin törətdiyi dəhşətləri xatırladır.
Müharibə həm də şəhərlərin dağıdılması, milyonlarla insanın ev-eşiyindən didərgin düşməsi, aclıq və xəstəlik demək idi.
Leninqrad blokadası isə bunun ən ağrılı nümunələrindən biri oldu. Şəhər uzun müddət mühasirədə qaldı və əhali aclıq, soyuq və bombardmanlarla üz-üzə qaldı. Minlərlə insan həyatını itirdi.
Dönüş nöqtəsi...
1943-cü ildən etibarən müharibənin gedişində ciddi dəyişiklik baş verdi. Stalinqrad döyüşündən sonra Almaniya ordusu əvvəlki sürətli hücum imkanlarını itirdi. Kursk döyüşündə də alman qoşunlarının hücumu uğursuzluqla nəticələndi.
Müttəfiq qüvvələrin irəliləməsi ilə Almaniyanın işğal etdiyi ərazilər bir-bir azad edilməyə başladı.
1944-cü il iyunun 6-da Normandiya desantı Avropanın qərbində yeni cəbhənin açılmasına səbəb oldu. ABŞ, Böyük Britaniya, Kanada və digər müttəfiq qüvvələrin iştirakı ilə həyata keçirilən bu əməliyyat Almaniyanın hərbi vəziyyətini daha da ağırlaşdırdı.
Şərqdən Sovet ordusu, qərbdən isə Müttəfiq qüvvələr Almaniyaya doğru irəliləyirdi.
Berlinə gedən yol
1945-ci ilin əvvəlində müharibənin son mərhələsi başlamışdı. Almaniyanın hərbi gücü artıq ciddi şəkildə zəifləmişdi. Sovet qoşunları Berlinə doğru irəliləyirdi.
Aprel ayında Berlin uğrunda döyüşlər başladı. Şəhər ağır bombardmanlara məruz qaldı. Adolf Hitler 1945-ci il aprelin 30-da intihar etdi.
Bundan sonra Almaniyanın müqaviməti uzun sürmədi. 1945-ci il mayın 8-də Almaniyanın qeyd-şərtsiz təslim olması rəsmiləşdirildi. Sovet İttifaqında isə vaxt fərqinə görə bu hadisə mayın 9-u kimi qeyd edildi. Beləliklə, Avropada İkinci Dünya müharibəsi başa çatdı.
Amma dünyanın digər tərəfində müharibə hələ davam edirdi.
Müharibənin başqa bir dəhşətli səhifəsi
1945-ci ilin avqustunda ABŞ Yaponiyanın Hiroşima və Naqasaki şəhərlərinə atom bombaları atdı. Bu hadisələr nəticəsində çoxlu sayda insan həlak oldu, şəhərlər böyük dağıntıya məruz qaldı və radiasiyanın təsiri uzun illər davam etdi.
Yaponiya 1945-ci il sentyabrın 2-də təslim aktını imzaladı və bununla İkinci Dünya müharibəsi tamamilə başa çatdı.
Altı il davam edən müharibə dünyanın siyasi xəritəsini dəyişdirdi. Köhnə güc balansı dağıldı, yeni beynəlxalq münasibətlər sistemi formalaşmağa başladı.
Müharibənin nəticələri: rəqəmlərin arxasındakı insan faciəsi
İkinci Dünya müharibəsinin insan itkilərinin dəqiq sayını müəyyənləşdirmək bu gün də mürəkkəb məsələdir. Müxtəlif hesablamalara görə, müharibə nəticəsində təxminən 70-85 milyon insan həyatını itirib. Bu rəqəm hərbi qulluqçularla yanaşı, mülki əhalinin də böyük itkilər verdiyini göstərir.
Milyonlarla insan yaralandı, əlil oldu, evini itirdi və doğma torpaqlarından didərgin düşdü. Minlərlə şəhər və yaşayış məntəqəsi dağıdıldı, ölkələrin iqtisadiyyatına ağır zərbə dəydi.
Müharibədən sonra Avropanın böyük hissəsi xarabalıqlar içərisində idi. İnsanlar evlərini, yaxınlarını və əvvəlki həyatlarını itirmişdilər.
Lakin bu dəhşətli təcrübə beynəlxalq aləmdə yeni təhlükəsizlik mexanizmlərinin yaradılmasına da təkan verdi. 1945-ci ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının yaradılması dünya dövlətlərinin gələcəkdə belə qlobal faciələrin qarşısını almaq cəhdlərindən biri idi.
Sevincin içində gizlənən kədər
1945-ci ilin mayında müharibənin başa çatması milyonlarla insan üçün böyük sevinc idi. Küçələrə çıxan insanlar bir-birini qucaqlayır, qələbəni qeyd edirdilər. Amma həmin sevincin arxasında böyük bir kədər dayanırdı. Çünki cəbhədən geri dönməyənlər vardı. Anasının illərlə yolunu gözlədiyi oğul, həyat yoldaşının qayıtmasını gözləyən qadın, atasını heç vaxt görə bilməyən uşaqlar vardı.
Müharibə bitmişdi, amma onun yaratdığı yaralar hələ uzun illər sağalmadı.
Bu gün də dünyanın müxtəlif ölkələrində müharibə iştirakçılarının xatirəsi ehtiramla yad edilir. Çünki qələbənin qiyməti yalnız əldə olunan hərbi nəticələrlə ölçülmür. Qələbənin arxasında insanların həyatı, taleyi və fədakarlığı dayanır.
Azərbaycanın yaddaşında yaşayan müharibə
İkinci Dünya müharibəsi Azərbaycan ailələrinin də taleyindən yan keçməyib. Bu gün ölkənin müxtəlif bölgələrində müharibə iştirakçılarının, arxa cəbhə əməkçilərinin və həlak olan insanların xatirələri yaşayır.
Bir çox ailələrdə babalardan, ulu babalardan qalan cəbhə məktubları, fotoşəkillər, orden və medallar qorunub saxlanılır. Bəzən köhnə bir fotoşəkil, saralmış bir məktub və ya hərbi bilet bütöv bir insan ömrünün hekayəsini danışır. Bu baxımdan müharibə tarixini yalnız dövlətlərin və orduların tarixi kimi deyil, həm də ailələrin, insanların və nəsillərin yaddaşı kimi qorumaq vacibdir.
Çünki tarix unudulduqda onun səhvlərinin təkrarlanması təhlükəsi artır.
Ən böyük dərs: sülhün qiyməti
İkinci Dünya müharibəsindən 87 il ötür. Bu gün həmin hadisələr bizdən zaman baxımından uzaq görünə bilər. Lakin dünyanın müxtəlif bölgələrində müharibələrin davam etdiyi bir dövrdə 1939-1945-ci illərin dərsləri öz aktuallığını itirmir.
İkinci Dünya müharibəsi insanlığa bir həqiqəti çox ağır şəkildə göstərdi: müharibəni başlatmaq asan, onun nəticələrini idarə etmək isə olduqca çətindir. Bir neçə siyasi qərar milyonlarla insanın taleyini dəyişə bilər.
İkinci Dünya müharibəsi tarixdə qalan bir hadisədir, amma onun mesajı bu gün də yaşayır. Bu mesaj olduqca sadədir: sülh heç vaxt öz-özünə yaranmır, onu qorumaq lazımdır.
Bu gün həmin hadisələrə nəzər salarkən əsas məqsəd yalnız keçmişi xatırlamaq deyil. Əsas məqsəd tarixdən nəticə çıxarmaq, müharibənin gətirdiyi dağıntıları unutmamaq və gələcək nəsillərə bir daha belə faciələrin yaşanmaması üçün sülhün əhəmiyyətini çatdırmaqdır.
Müharibələrin tarixində qaliblər və məğlublar ola bilər, amma insan faciəsinin qalibi olmur. İkinci Dünya müharibəsinin ən böyük dərsi də məhz budur...
Yeganə BAYRAMOVA