Icma.az xəbər verir, Bakivaxti saytına əsaslanaraq.
Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) qarşısında dayanan vəzifələr son illərdə yalnız iqtisadi və mədəni əməkdaşlıq çərçivəsində deyil, təhlükəsizlik, enerji, nəqliyyat və beynəlxalq münasibətlər sistemində baş verən proseslər fonunda da daha geniş məzmun kəsb edir. Bakıda TDT-yə üzv ölkələrin təhlükəsizlik şuralarının rəhbər şəxsləri ilə keçirilən görüşdə səsləndirilən fikirlər təşkilatın qarşıdakı dövr üçün prioritetlərini anlamaq baxımından mühüm çərçivə yaradır.
Görüşdə TDT-nin beynəlxalq arenadakı mövqeyinin möhkəmləndirilməsi məsələsi xüsusi yer tutub. Prezident İlham Əliyevin görüşdəki çıxışında təşkilatın 2009-cu ildə Naxçıvanda keçirilmiş tarixi Zirvə görüşündən sonra keçdiyi inkişaf yolu və müxtəlif sahələrdə əməkdaşlığın genişlənməsi vurğulanıb. TDT-nin gündəliyinin artıq yalnız üzv dövlətlər arasındakı münasibətlərlə məhdudlaşmadığı, beynəlxalq təhlükəsizlik, enerji, nəqliyyat, ticarət və humanitar əməkdaşlıq kimi qlobal əhəmiyyətli istiqamətləri əhatə etdiyi qeyd olunub.
Müasir geosiyasi şəraitdə təhlükəsizlik anlayışının yalnız hərbi məsələlərlə məhdudlaşmadığı çıxışın əsas tezislərindən biridir. Enerji təhlükəsizliyi və nəqliyyat bağlantıları dövlətlərin ümumi təhlükəsizliyinin mühüm komponentləri kimi təqdim olunur. TDT məkanının coğrafi mövqeyi bu baxımdan təşkilata xüsusi imkanlar verir. Şərqlə Qərb arasında yerləşən üzv dövlətlərin ərazisindən mühüm enerji və nəqliyyat marşrutlarının keçməsi onların regional və daha geniş beynəlxalq bağlantılarda rolunu artırır. Azərbaycan isə bu sistemdə həm enerji resurslarının beynəlxalq bazarlara çıxarılmasında, həm də Mərkəzi Asiya ilə digər regionlar arasında nəqliyyat və enerji əlaqələrinin qurulmasında xüsusi mövqeyə malik ölkə kimi təqdim edilir. Bu yanaşma göstərir ki, TDT üçün enerji və nəqliyyat məsələləri artıq yalnız iqtisadi əməkdaşlıq mövzusu deyil. Onlar eyni zamanda strateji təhlükəsizlik məsələləridir.
Təhlükəsizlik sahəsində əsas məsələlərdən biri üzv ölkələrin müvafiq qurumları arasında koordinasiyanın gücləndirilməsidir. Çıxışda məlumat mübadiləsi, operativ informasiya mübadiləsi, birgə fəaliyyət və mümkün təhdidlərin əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyan istiqamətlər kimi göstərilir. Bu yanaşmanın məntiqi ondan ibarətdir ki, təhlükəsizlik təhdidlərinin xarakteri dəyişdikcə onlara qarşı cavab mexanizmləri də koordinasiyalı olmalıdır. Burada söhbət yalnız artıq baş vermiş təhlükələrə reaksiya verməkdən deyil, mümkün risklərin əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsi və profilaktik tədbirlərin gücləndirilməsindən gedir. Beləliklə, TDT çərçivəsində təhlükəsizlik əməkdaşlığının institusional və operativ müstəvidə dərinləşdirilməsi təşkilatın gələcək gündəliyinin əsas istiqamətlərindən biri kimi görünür.
Çıxışda müasir təhlükələrin fiziki xarakterlə yanaşı, ideoloji xarakter daşıdığı da vurğulanır. Burada xüsusilə informasiya məkanı, media strukturları və gənc nəslə təsir məsələləri ön plana çıxarılır. Səsləndirilən yanaşmaya görə, dövlətlərin sabitliyinə təsir göstərə biləcək ideoloji təhdidlərin qarşısının alınmasında milli və mənəvi dəyərlərin qorunması, ictimai həmrəyliyin saxlanılması və gənclər siyasətinin gücləndirilməsi mühüm vasitələr hesab olunur. Bu kontekstdə TDT daxilində gənclər təşkilatları arasında əlaqələrin genişləndirilməsi təklif edilir. Forumların, konfransların və digər qarşılıqlı tədbirlərin keçirilməsi vasitəsilə gənclərin bir-biri ilə daha sıx ünsiyyət qurması təşkilatın sosial-mədəni inteqrasiyasını dərinləşdirə biləcək mexanizmlərdən biri kimi təqdim olunur.
TDT ölkələrinin əhalisinin nisbətən gənc olması da çıxışda strateji üstünlüklərdən biri kimi qiymətləndirilir. Əhalinin artımının iqtisadi inkişaf, yeni iş yerlərinin yaradılması və sosial infrastrukturla dəstəklənməsi vacib şərt kimi göstərilir. Bu məqam TDT-nin yalnız təhlükəsizlik və geosiyasi təşkilat kimi deyil, eyni zamanda uzunmüddətli insan kapitalı potensialına malik platforma kimi nəzərdən keçirilməsinə imkan verir. Gənc əhali əmək bazarı, innovasiya, texnologiya və iqtisadi inkişaf baxımından imkan yaratsa da, bu potensialın reallaşdırılması üçün sosial və iqtisadi siyasətin paralel şəkildə inkişaf etdirilməsi tələb olunur.
TDT-nin institusional gücü üzv dövlətlər arasında ikitərəfli münasibətlərin dərinliyi ilə də əlaqələndirilir. Çıxışda Azərbaycan ilə Türkiyə, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Özbəkistan arasında imzalanmış müttəfiqlik müqavilələri və bəyannamələri xüsusi qeyd olunur. Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanla birgə investisiya fondlarının yaradılması da iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi istiqamətində atılan addımlar sırasında göstərilir. Bu faktlar TDT çərçivəsində çoxtərəfli əməkdaşlığın paralel olaraq inkişaf edən ikitərəfli əlaqələrlə tamamlandığını göstərir. Başqa sözlə, təşkilatın ümumi potensialı yalnız onun institusional mexanizmlərindən deyil, üzv dövlətlər arasındakı real siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik əlaqələrinin səviyyəsindən də asılıdır.
Çıxışda Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri ayrıca yer tutur. Tarixi, mədəni, siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik əlaqələrinin bir-birini tamamladığı vurğulanır. 2021-ci ildə imzalanmış Şuşa Bəyannaməsi isə iki ölkə arasındakı münasibətlərin müttəfiqlik səviyyəsində rəsmiləşdirilməsinin mühüm mərhələsi kimi təqdim olunur. Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin enerji, nəqliyyat və təhlükəsizlik sahələrindəki məzmunu TDT-nin daha geniş regional əməkdaşlıq modelinə də təsir göstərir. Bu baxımdan ikitərəfli əlaqələr təşkilat daxilində çoxtərəfli əməkdaşlığın mühüm elementlərindən biri kimi çıxış edir.
Çıxışın digər mühüm hissəsi beynəlxalq hüququn vəziyyəti ilə bağlı fikirlərdir. Burada beynəlxalq hüququn dövlətlərarası münasibətlərdə əsas mexanizm kimi əhəmiyyəti vurğulanır, eyni zamanda BMT Təhlükəsizlik Şurasının qəbul etdiyi qətnamələrin icrası ilə bağlı problemlərə diqqət çəkilir. Azərbaycan təcrübəsi bu məsələnin nümunəsi kimi təqdim edilir. Bu yanaşma TDT-nin beynəlxalq təşkilat kimi gələcək rolunun yalnız regional əməkdaşlıqla məhdudlaşdırılmaması ideyasını ortaya qoyur. Çıxışda təşkilatın beynəlxalq platformalarda öz mövqeyini ifadə etməklə yanaşı, həmin mövqeləri müdafiə etmək imkanlarının da gücləndirilməsinin vacibliyi vurğulanır. Çıxışın ümumi məntiqindən belə nəticə çıxır ki, TDT qarşısında daha geniş və çoxşaxəli əməkdaşlıq mərhələsi dayanır. Təşkilatın potensialı enerji, nəqliyyat, təhlükəsizlik, ticarət, investisiya, humanitar əlaqələr və gənclər siyasəti kimi müxtəlif istiqamətləri bir araya gətirir. Bu modeldə təhlükəsizlik ayrıca və təcrid olunmuş sahə deyil. Enerji marşrutlarının davamlılığı, nəqliyyat bağlantılarının qorunması, informasiya mühitinin təhlükəsizliyi, operativ məlumat mübadiləsi və regional sabitlik bir-biri ilə əlaqəli məsələlər kimi nəzərdən keçirilir. Azərbaycanın mövqeyindən təqdim olunan yanaşmanın əsas mesajı isə TDT ölkələrinin mövcud potensialını daha sıx koordinasiya etməsi və təşkilatın beynəlxalq proseslərdə rolunu artırmasıdır. Çıxışın sonunda da bu məqsədin birgə səylər, qarşılıqlı fəaliyyət və təşkilatın imkanlarından daha səmərəli istifadə yolu ilə həyata keçirilməsinin vacibliyi vurğulanır.
Nəticə etibarilə, Bakıda səsləndirilən fikirlər TDT-nin inkişaf gündəliyində təhlükəsizlik məsələlərinin getdikcə daha geniş məna qazandığını göstərir. Təşkilatın qarşısında duran əsas çağırış isə müxtəlif sahələrdə mövcud əməkdaşlıq imkanlarını vahid və daha koordinasiyalı regional əməkdaşlıq mexanizmlərinə çevirməkdir.
Amid Əliyev,
ADPU-nun Şamaxı filialı Pedaqogika və psixologiya kafedrası
Bakıvaxtı.az üçün