Televiziya, reytinq və milli dəyərlər: efirdə baş verən biabırçılıqlar kimə və nəyə xidmət edir?

Son illər Azərbaycan televiziyalarında yayımlanan sosial və ailə-məişət mövzulu verilişlər cəmiyyətdə ciddi narahatlıq doğurur. Efirdə ailə münaqişələrinin açıq-aşkar nümayişi, şəxsi həyatın ən intim detallarının milyonların gözü qarşısında müzakirə olunması, xəyanət, ailə dağılması, mənəvi aşınma hallarının “şou” formatında təqdim edilməsi artıq adi hala çevrilib. Bu mənzərə haqlı suallar doğurur: Bu, həqiqətənmi bizim milli mentalitetimizdir? Azərbaycan ailə modeli budurmu? Yoxsa televiziya reytinq naminə cəmiyyətə saxta və təhrif olunmuş bir obraz təqdim edir?

Azərbaycan cəmiyyəti tarixən ailə institutuna xüsusi önəm verən, şəxsi həyatın məhrəmliyini qoruyan, ailə problemlərinin kütlə qarşısında müzakirəsini ayıb sayan bir cəmiyyət olub. Böyüyə hörmət, ailə namusu, qadın ləyaqəti, ailə daxili məsələlərin ailə çərçivəsində həll edilməsi milli-mənəvi dəyərlərimizin əsas sütunlarıdır. Lakin bu gün efirdə gördüyümüz mənzərə tamam fərqlidir. Həyat yoldaşının başqa bir kişiyə qoşulub qaçması, ailə sirrlərinin studiyada müzakirə olunması, qarşılıqlı ittihamlar, təhqirlər, bəzən açıq-aşkar etikadan kənar davranışlar televiziya vasitəsilə normallaşdırılır. Bu hallar təkcə fərdi ailə dramı deyil, cəmiyyətə ötürülən təhlükəli mesajdır: sanki ailə dəyərlərinin aşınması adi və qəbul edilən bir vəziyyətdir. Bu isə milli mentalitetin təqdimatı deyil, onun deformasiyasıdır.

Heç kim inkar etmir ki, cəmiyyətdə ailə problemləri, xəyanət, boşanmalar mövcuddur. Lakin məsələ onların necə təqdim olunmasındadır. Televiziya maarifləndirici və tərbiyəedici vasitə olmalı olduğu halda, bu problemləri sensasiya və şou obyektinə çevirir.

Bu cür verilişlərin əsas motivasiyası reytinqdir. Ağrılı mövzular, qalmaqallı süjetlər, emosional partlayışlar tamaşaçı cəlb edir və reklam gəlirlərini artırır. Nəticədə televiziya ictimai məsuliyyəti kənara qoyaraq kommersiya maraqlarını önə çəkir. Burada artıq “nə faydalıdır?” sualı yox, “nə daha çox baxılır?” prinsipi əsas götürülür.

Televiziyaya bu cür verilişlər lazımdırmı?

Qısa cavab: xeyr. Uzun cavab isə daha düşündürücüdür.

Televiziya yalnız reytinq aləti deyil, ictimai şüurun formalaşmasında güclü təsir vasitəsidir. Efirdə yayımlanan hər bir proqram ailə dəyərlərinə, gənclərin dünyagörüşünə, qadın və kişi münasibətlərinə təsir göstərir. Davamlı olaraq xəyanət, ailə dağıntısı, etikadan kənar davranışlar göstərildikdə, bu hallar tədricən normallaşır və cəmiyyətin həssaslıq həddi aşağı düşür.

Reytinq naminə cəmiyyətin mənəvi sağlamlığını risk altına qoymaq strateji baxımdan zərərli və təhlükəlidir. Bu, milli təhlükəsizlik məsələsi qədər ciddi olmasa da, milli-mənəvi təhlükəsizlik baxımından az əhəmiyyət daşımır.

Cəmiyyətdə ən çox səslənən suallardan biri də budur. Televiziya məkanına nəzarət edən qurumlar bu verilişləri görmürmü?

Azərbaycan Respublikasında audiovizual media sahəsinə nəzarət edən müvafiq dövlət qurumları mövcuddur. Lakin problem ondan ibarətdir ki, nəzarət mexanizmləri ya kifayət qədər sərt tətbiq olunmur, ya da etik çərçivələr reytinq arqumenti ilə arxa plana keçir. Formal qanun pozuntusu olmadığı halda, mənəvi-etik pozuntular çox vaxt diqqətdən kənarda qalır.

Halbuki media təkcə hüquqi deyil, həm də etik məsuliyyət daşıyır. Efirdə yayımlanan hər bir məzmunun cəmiyyətə təsiri nəzərə alınmalı, “icazəlidir” prinsipi ilə yanaşı “uyğundurmu?” sualı da verilməlidir.

Bu cür verilişlərin əvəzinə televiziya məkanında cəmiyyət üçün daha faydalı, daha sağlam proqramlar yayımlana bilər:

Ailə institutunu möhkəmləndirən, problemləri etik və peşəkar şəkildə müzakirə edən maarifləndirici verilişlər.Psixoloq, sosioloq və ailə məsləhətçilərinin iştirakı ilə konstruktiv dialoqa əsaslanan proqramlar.Gənclərin tərbiyəsinə, təhsilə, elmə, peşə bacarıqlarına yönəlmiş layihələr.Tariximizi, milli kimliyimizi, mədəni irsimizi təbliğ edən intellektual və sənədli verilişlər.Uğurlu ailə modellərini, sağlam münasibət nümunələrini göstərən formatlar.

Bu tip proqramlar qısamüddətli reytinq gətirməsə belə, uzunmüddətli perspektivdə cəmiyyətin inkişafına xidmət edər.

Azərbaycan televiziyalarında yayımlanan bəzi sosial və ailə-məişət verilişləri milli mentalitetimizi əks etdirmir, əksinə onu təhrif edir. Reytinq xatirinə ailə dəyərlərinin deqradasiyası, şəxsi həyatın alçaldılması və etik çərçivələrin aşılması cəmiyyət üçün təhlükəli tendensiyadır.

Televiziya cəmiyyətin aynasıdır, lakin bu ayna qəsdən çirkli saxlanılmamalıdır. Media orqanları, nəzarət qurumları və bütövlükdə ictimaiyyət bu məsuliyyəti dərk etməli, efirin səviyyəsinin yüksəldilməsi üçün ciddi addımlar atmalıdır. Sağlam cəmiyyət sağlam informasiya mühiti ilə mümkündür.

Nicat İsmayılov