Ayna portalından verilən məlumata görə, Icma.az xəbər yayır.
Əsas sual: Ankara niyə illərdir mövqeyini bu qədər qətiyyətlə müdafiə etdiyi bir sistemdən qurtulmaq istəməlidir?
Türkiyə xarici işlər naziri Hakan Fidanın Ankaranın Rusiyanın S-400 hava hücumundan müdafiə sistemləri ilə bağlı bütün tərəflərlə danışıqları davam etdirməsi barədə açıqlaması özlüyündə irəliləyiş hesab edilmir. Bu sistemlərin taleyi illərdir müzakirə olunur. Məsələ başqadır: bir gün əvvəl Rusiya xarici işlər naziri Sergey Lavrov Türkiyənin S-400-ləri ölkə xaricinə çıxarmaq üçün Moskvaya rəsmi müraciət etmədiyini və Ankaranın Rusiyanın razılığına ehtiyac olduğunu başa düşdüyünü bildirdi. Lakin Lavrov gələcəkdə sistemlərin Moskvanın dost və etibarlı hesab etdiyi bir ölkəyə köçürülməsi halında belə bir ehtimalı istisna etmədi.
İlk baxışdan bu, adi diplomatik mübadilə kimi görünür. Lakin bu, daha böyük bir problemdir: Türkiyə bu addımı səhvin açıq şəkildə etirafına çevirmədən siyasi cəhətdən əlverişsiz Rusiya silahlarından necə qurtula, Moskva ilə münasibətləri qoruya və eyni zamanda, Amerika texnologiyasına, xüsusən də F-35 qırıcı təyyarəsinə çıxışı bərpa edə biləcəyini düşünür.
Problem 2017-ci ildə, Ankaranın Moskva ilə dörd S-400 silahı almaq üçün müqavilə imzaladığı zaman başladı. Qərarın həm hərbi-texniki, həm də xarici siyasət nəticələri var idi. Türkiyə NATO üzvü olaraq qalsa da, Vaşinqton və müttəfiqlərinin xəbərdarlıqlarına baxmayaraq, Rusiyadan əsas silah sistemi almağa razı oldu. Ankara üçün bu, həm də vacib silahların mənbələrini müstəqil şəkildə müəyyən etmək istəyinin nümayişi idi.
Nəticələr müqavilə bağlandığı zaman hər kəsin təsəvvür edə biləcəyindən daha böyük oldu. Türkiyə ilk S-400 sistemlərini aldıqdan sonra ABŞ onu F-35 proqramından kənarlaşdırdı və daha sonra CAATSA çərçivəsində Türkiyə Müdafiə Nazirliyinə qarşı sanksiyalar tətbiq etdi. Vaşinqton S-400-ün Türkiyədə istismarının Amerika texnologiyasının təhlükəsizliyinə risk yaratdığını və Ankaranın F-35 proqramında iştirakı ilə birbaşa uyğunsuz olduğunu bildirdi.
Bütün bu hekayənin əsas paradokslarından biri də buradadır. Türkiyə F-35 əldə etməyə çalışanda Ağ Ev administrasiyası məhz Ankaranın S-400-ün mövcudluğu səbəbindən müqaviləyə qarşı çıxdı. Məsələ sadəcə Vaşinqtonun Türkiyəyə müəyyən sayda qırıcı təyyarə satmaq istəməməsində deyildi: amerikalılar hesab edirdilər ki, Rusiya sistemi Türkiyənin proqramda iştirakı üçün şərt kimi ləğv edilməlidir.
Lakin 2026-cı ildə Amerikanın mövqeyi dəyişməyə başladı. Prezident Donald Tramp Türkiyəyə qarşı sanksiyaları ləğv etmək niyyətində olduğunu açıqladı və ona F-35 satmaq ehtimalını qaldırdı. Bu dönüş Vaşinqtonun əvvəlki xəttindən əhəmiyyətli bir dəyişiklik idi. Lakin bu, avtomatik olaraq Ankaranın proqrama qayıtması demək deyildi: məsələ Amerika qanunvericiliyi, Konqres və təhlükəsizlik tələbləri ilə bağlı olaraq qalır. 2026-cı ilin iyul ayında Türkiyə nümayəndələri artıq Amerika qanunvericiləri ilə müdafiə əməkdaşlığının və F-35-in gələcəyi ilə bağlı aktiv danışıqlar aparırdılar.
Məhz buna görə də S-400-ün taleyi yenidən danışıqların diqqət mərkəzinə çevrildi. Ankara məsələni Moskva ilə münasibətlərinə xələl gətirmədən Amerika qırıcı təyyarələrini əldə etməyə imkan verəcək şəkildə həll etməkdə maraqlıdır. Lakin "Türkiyə F-35 müqabilində S-400-lərdən imtina edir" formulu çox sadə olardı. Hətta sistemlərin üçüncü ölkəyə fiziki olaraq ötürülməsi belə bütün Amerika məhdudiyyətlərini avtomatik olaraq aradan qaldırmır.
Bundan əlavə, Türkiyə Rusiya sistemlərini müstəqil şəkildə məhv edə bilməz. Lavrov açıq şəkildə bildirib ki, son istifadəçi şərtləri Rusiyanın rəsmi razılığı olmadan S-400-lərin Türkiyədən kənara daşınmasına imkan vermir. Lakin Moskva hələ belə bir sorğu almayıb. Buna görə də, Fidanın davam edən danışıqlarla bağlı açıqlaması və Lavrovun rəsmi sorğunun olmaması ilə bağlı açıqlaması mütləq birbaşa ziddiyyət təşkil etmir: Ankara hələlik Moskvaya yekun rəsmi sorğu təqdim etmədən problemin müxtəlif həll yollarını müzakirə edə bilər.
Bu, S-400-ü Rusiya-Türkiyə danışıqlarının müstəqil mövzusuna çevirir. Lavrovun sözlərinə görə, Moskva sistemlərin mümkün köçürülməsini nəzərdən keçirməyə hazırdır, lakin onların dəqiq hara köçürüləcəyini və yeni alıcı ölkənin onların davamlı təhlükəsizliyinə zəmanət verə biləcəyini bilmək istəyir. Rusiya üçün bu, təkcə ixrac məhdudiyyətlərinə riayət etmək məsələsi deyil, həm də öz silahlarının və həssas texnologiyalarının taleyinə nəzarət məsələsidir.
Əsas sual ortaya çıxır: Ankara niyə illərdir mövqeyini bu qədər qətiyyətlə müdafiə etdiyi bir sistemdən qurtulmaq istəməlidir? Cavab fayda və xərclərin dəyişmiş balansındadır. S-400 tam hüquqlu uzunmənzilli bir sistem olaraq qalır və özlüyündə hərbi dəyərə malikdir. Buna görə də, Türkiyənin "bunlara heç ehtiyacı olmadığını" iddia etmək səhv olardı. Problem başqa yerdədir: Rusiya sistemləri Türkiyə müdafiə arxitekturası daxilində ayrıca mövcuddur və ümumi NATO hava hücumundan müdafiə sisteminin tam hüquqlu bir hissəsinə çevrilməyib. Onların muxtariyyəti müstəqillik baxımından üstünlük ola bilər, eyni zamanda, bu, həm də üstünlükdür, lakin onların müttəfiqləri ilə inteqrasiyasını məhdudlaşdırır.
Son bir neçə ildə Türkiyə öz hava hücumundan müdafiə sistemlərinin inkişafında da əhəmiyyətli irəliləyişlər əldə edib. Xüsusilə, SIPER layihəsi milli uzun mənzilli hava hücumundan müdafiə sistemi təmin etmək və tədricən Ankaranın öz texnoloji bazasını qurmaq üçün nəzərdə tutulub. Buna görə də, Türkiyənin tək bir Rusiya sistemindən asılılığı obyektiv olaraq azalır. S-400-lər yararsız hala düşmür, lakin onlar əvəzolunmaz olmaqdan çıxır.
Bu fonda Türkiyənin strategiyasının digər bir elementi vacibdir: Azərbaycan. Ankara və Bakı arasında hərbi-texniki əməkdaşlıq tədricən ənənəvi birgə təlimlərdən çox kənara çıxır və daha geniş regional müdafiə əməkdaşlığının bir hissəsinə çevrilir. 2026-cı ilin aprel ayında Azərbaycanda Türkiyə-Azərbaycan birgə hava təlimləri “TurAz Qartalı-2026” başladı. Təlimlər xüsusən də birgə hava əməliyyatlarının planlaşdırılması və aparılması sahəsində təcrübə mübadiləsi aparmaq və iki ölkənin silahlı qüvvələri arasında koordinasiyanı gücləndirmək məqsədi daşıyırdı.
Daha da əhəmiyyətlisi birgə müdafiə-sənaye layihələrinin inkişafıdır. 2026-cı ilin iyul ayında Azərbaycan və Türkiyənin “Baykar” şirkəti nümayəndələri pilotsuz uçuş aparatları, elektron müharibə sistemləri və digər pilotsuz sistemlər də daxil olmaqla qabaqcıl texnologiyalardan istifadə edərək birgə istehsalın genişləndirilməsini müzakirə etdilər.
S-400 hekayəsi üçün bu əməkdaşlığın əhəmiyyəti Azərbaycanın Rusiya sistemlərini əvəz edə bilməsi və ya Bakının potensial alıcı kimi görülməsi deyil - buna dair heç bir dəlil yoxdur. Əhəmiyyət başqa yerdədir. Türkiyə tədricən öz müdafiə sənayesi ətrafında tərəfdaşlıq şəbəkəsi və birgə istehsal qurur, eyni zamanda, öz silah sistemlərini inkişaf etdirir. Bu modeldə Azərbaycan Ankaranın ən yaxın regional tərəfdaşlarından birinə çevrilir.
Beləliklə, Türkiyənin müdafiə siyasəti getdikcə daha az konkret xarici təchizatçılar arasında seçim kimi görünür. Ankara eyni zamanda, öz texnologiyalarını inkişaf etdirməyə, Azərbaycan və digər tərəfdaşlarla əməkdaşlığı dərinləşdirməyə, Qərb platformalarına çıxışı qorumağa və Rusiya ilə rabitə kanallarını qorumağa çalışır. Məhz bu daha geniş strategiyada S-400 tədricən ilkin əhəmiyyətini itirir.
Bu mənada, F-35 Türkiyə üçün yalnız təyyarələr üçün deyil, daha çox şey üçün vacibdir. Proqrama qayıtmaq Qərbin texnoloji və sənaye ekosisteminə çıxışı bərpa etmək, eləcə də NATO müttəfiqləri ilə əməkdaşlığı gücləndirmək demək olardı. Bunun Türkiyə müdafiə sənayesi üçün uzunmüddətli əhəmiyyəti var. Bununla belə, Ankaranın öz KAAN layihəsindən və ya milli hava hücumundan müdafiə sistemlərindən imtina etmək niyyəti yoxdur. Bu o deməkdir ki, bu, sadəcə Rusiyadan ABŞ-a keçid deyil, manevr imkanlarını genişləndirmək cəhdidir.
Məhz buna görə də "Türkiyə Amerika F-35-ləri müqabilində Rusiya S-400-lərindən imtina edir" formulu məsələləri həddindən artıq sadələşdirir. Əsl məntiq daha mürəkkəbdir: Ankara bir neçə texnoloji və siyasi seçim arasında seçim etmək qabiliyyətini bərpa etmək istəyir.
Paradoks ondadır ki, 2017-ci ildə S-400-lər Türkiyə üçün strateji muxtariyyət aləti idi. Vaşinqtonun mövqeyinə zidd olaraq Rusiya sistemini almaqla Ankara müdafiə tədarükündə avtomatik olaraq Amerika şərtlərini qəbul etmədiyini nümayiş etdirdi. Lakin təxminən on il sonra həmin S-400-lər Türkiyənin seçim azadlığına məhdudiyyətlərdən birinə çevrildi.
İndi Ankara eyni zamanda, üç tərəfin maraqlarını nəzərə almalıdır. ABŞ Rusiya sisteminin F-35 üçün təhlükəsizlik təhdidi yaratmayacağına və ya Rusiyanın həssas texnologiyalara çıxışına icazə verməyəcəyinə dair zəmanət istəyir. Rusiya son istifadəçi şərtlərinə riayət etməyi tələb edir və sistemlərin üçüncü ölkəyə mümkün ötürülməsini təsdiqləmək hüququnu özündə saxlayır. Bu arada, Ankara Moskva ilə əlaqələrini kəsmədən Amerika qırıcı təyyarələrinin alınmasına əsas maneəni aradan qaldıracaq bir həll yolu axtarır.
Rusiya üçün məsələ texniki baxımdan da uzaqdır. Əgər Moskva S-400-ləri üçüncü ölkəyə verməyə razı olarsa, sistemləri kimin alacağını və bunun Rusiya-Türkiyə münasibətləri üçün hansı nəticələrə səbəb olacağını nəzərə almalıdır. Ona görə də, Kremlin razılığı potensial olaraq Ankara ilə daha geniş danışıqlar müqaviləsinin mövzusu ola bilər.
Vaşinqton üçün də vəziyyət dəyişib. Ağ Ev əvvəllər S-400-lərin mövcudluğunu Türkiyənin F-35 proqramında iştirakı ilə uyğunsuz hesab etsə də, Tramp administrasiyası indi bu yanaşmanı yenidən nəzərdən keçirməyə hazır olduğunu nümayiş etdirib. Lakin Prezidentin siyasi iradəsi qanunvericilik məhdudiyyətlərini və müqavilənin təsdiqlənməsi ehtiyacını avtomatik olaraq aradan qaldırmayıb. Buna görə də, mövcud prosesi Tramp və Ərdoğan arasında şəxsi razılaşma ilə məhdudlaşdırmaq olmaz.
Nəticədə, S-400-lərin taleyi hərbi-texniki məsələdən diplomatik aktivə çevrilib. Ankara üçün onların dəyəri indi təkcə Türkiyə ərazisini nə qədər effektiv şəkildə qoruya bilmələri ilə deyil, həm də Türkiyənin onların qorunması üçün ödədiyi siyasi qiymətlə müəyyən edilir.
Bu, Türkiyə ilə münasibətlərə təsir göstərmək üçün bir vasitədir. Vaşinqton üçün bu, Ankaranın F-35 proqramına qayıtması məsələsinin həlli üçün əsas şərtlərdən biridir. Fidanın açıqlaması buna görə də artıq qəbul edilmiş qərarın sübutu kimi deyil, danışıqların davam etdiyinin təsdiqi kimi qəbul edilməlidir. Hər iki tərəfin konkret açıqlamalarına əsasən, Türkiyə həqiqətən də S-400-ün statusunu dəyişdirmək üçün bir yol axtarır. Lakin yekun razılaşma eyni zamanda, Ankara, Moskva və Vaşinqtonu qane etməlidir.
Bu hekayənin əsas paradoksu ondan ibarətdir ki, Türkiyənin bir vaxtlar müttəfiqlərin təzyiqindən müstəqillik simvolu kimi əldə etdiyi silah indi məhz həmin müttəfiqlərlə münasibətlərdə seçimlərini məhdudlaşdırdığı üçün danışıqlar mövzusuna çevrilib. Bu gün sual artıq Türkiyənin S-400-lərə hərbi cəhətdən ehtiyacı olub-olmaması deyil, əksinə, Ankaranın onlardan imtina etmək imkanı üçün hansı siyasi qiyməti ödəməyə hazır olmasıdır.
Müəllif: Zaur Nurməmmədov