Sia Az saytından verilən məlumata görə, Icma.az xəbər verir.
Uşaqların fiziki inkişafı və sağlam boy artımı valideynləri maraqlandıran əsas məsələlərdən biridir. Xüsusilə yeniyetməlik dövründə uşaqların boy artımında nəzərəçarpacaq dəyişikliklər baş verir. Bəzi uşaqlar yaşıdlarından daha sürətlə böyüdüyü halda, digərlərində bu proses nisbətən ləng gedir. Boy artımına genetika, hormonal fəaliyyət, qidalanma, yuxu rejimi, fiziki aktivlik və ümumi sağlamlıq vəziyyəti təsir göstərir. Mütəxəssislər bildirirlər ki, uşağın inkişafını düzgün qiymətləndirmək üçün yalnız onun hazırkı boyuna deyil, müəyyən müddət ərzində böyümə sürətinə də diqqət yetirilməlidir.
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib:
Uşaqların boy artımına təsir edən əsas amillər hansılardır?
Uşaqların boy artımı bir neçə amilin qarşılıqlı təsiri nəticəsində formalaşır. Bunların başında irsi xüsusiyyətlər, böyümə hormonu, qalxanabənzər vəz hormonları, düzgün qidalanma və yuxu rejimi gəlir. Həyatın ilk illərində qidalanma xüsusilə mühüm rol oynayır. Sonrakı dövrlərdə isə hormonal sistemin fəaliyyəti və genetik potensial ön plana çıxır. Uşağın sağlam mühitdə böyüməsi, fiziki aktiv olması və xroniki xəstəliklərdən qorunması da normal inkişaf üçün vacibdir.
Boy artımında genetikanın rolu nə qədər böyükdür və valideynlərin boyu uşağın gələcək boyuna necə təsir edir?
Genetik faktor uşağın son boyunu müəyyənləşdirən əsas amillərdən biridir. Valideynlərin boy göstəriciləri uşağın gələcək fiziki inkişafı barədə müəyyən təsəvvür yaradır. Hər iki valideynin boyu qısa olduqda uşağın da orta göstəricidən qısa olması mümkündür. Lakin bu, mütləq qayda deyil. Genetik potensialla yanaşı, uşağın ana bətnində inkişafı, uşaqlıq dövründə qidalanması, hormonal vəziyyəti və sağlamlıq problemləri də nəticəyə təsir edir. Buna görə də uşağın boyunu yalnız valideynlərinin göstəriciləri ilə müqayisə etmək düzgün yanaşma hesab edilmir.
Uşaqların boyunun uzanması üçün gündəlik qidalanmada hansı məhsullara üstünlük verilməlidir?
Sağlam boy artımı üçün uşaqların qida rasionu zülal, kalsium, D vitamini, sink, dəmir və digər vacib mikroelementlərlə zəngin olmalıdır. Süd, qatıq, pendir, yumurta, balıq, toyuq və digər ət məhsulları, paxlalılar, qoz-fındıq, tərəvəz və meyvələr balanslı qidalanmanın əsas hissəsini təşkil etməlidir. Xüsusilə zülal toxumaların inkişafı, kalsium və D vitamini isə sümüklərin sağlamlığı üçün əhəmiyyətlidir. Qida rasionunda bu maddələrin çatışmazlığı normal inkişaf prosesinə mənfi təsir göstərə bilər. Bununla belə, hər hansı bir məhsulun təkbaşına boy uzatdığı fikri elmi baxımdan doğru deyil.
Boy artımını dəstəkləmək üçün hansı idman növləri daha faydalıdır?
Fiziki aktivlik uşaqların sümük və əzələ sisteminin sağlam inkişafına kömək edir. Üzgüçülük, basketbol, voleybol, qaçış, velosiped sürmək, gimnastika və açıq havada aktiv oyunlar uşaqlar üçün faydalı fiziki fəaliyyətlərdir. Xüsusilə qaçış, tullanma və digər ağırlıqdaşıyan hərəkətlər sümük sağlamlığının qorunmasına töhfə verir. Bununla belə, basketbol və ya üzgüçülük kimi idman növlərinin uşağın genetik potensialından artıq boy uzatdığı elmi şəkildə sübut edilməyib. Əsas məqsəd yaşa uyğun, müntəzəm və təhlükəsiz fiziki aktivliyi təmin etməkdir.
Yuxu rejimi boy artımına necə təsir göstərir və uşaqlar gün ərzində neçə saat yatmalıdırlar?
Yuxu uşaqların hormonal və fiziki inkişafında mühüm əhəmiyyət daşıyır. Böyümə hormonu əsasən gecə yuxusu zamanı, xüsusilə dərin yuxu mərhələlərində intensiv şəkildə ifraz olunur. Bu səbəbdən uşaqların kifayət qədər və keyfiyyətli yatması vacibdir. Amerika Yuxu Təbabəti Akademiyasının tövsiyələrinə əsasən, 6–12 yaşlı uşaqlar sutkada 9–12 saat, 13–18 yaşlı yeniyetmələr isə 8–10 saat yatmalıdırlar. Yuxu rejiminin davamlı pozulması ümumi sağlamlığa və inkişaf prosesinə mənfi təsir göstərə bilər.
Böyümə hormonu ən çox hansı yaş dövründə ifraz olunur və boy artımının sürətləndiyi mərhələ hansıdır?
Böyümə hormonu uşağın inkişafı boyunca ifraz olunur, lakin onun fəaliyyəti xüsusilə yeniyetməlik və cinsi yetişkənlik dövründə artır. Bu mərhələdə böyümə hormonunun cinsi hormonlarla qarşılıqlı təsiri nəticəsində boy artımı sürətlənir. Tədqiqatlara əsasən, qızlarda boy artımının ən sürətli mərhələsi orta hesabla 10–11 yaşlarda, oğlanlarda isə 12–13 yaşlarda müşahidə olunur. Lakin bu yaşlar fərdi inkişaf xüsusiyyətlərinə görə dəyişə bilər. Boy artımının nə vaxt dayanması isə sümüklərdəki böyümə zonalarının bağlanması ilə əlaqədardır.
Uşaqlarda boy artımını ləngidən əsas səbəblər hansılardır?
Boy artımının ləngiməsinə qeyri-kafi və balanssız qidalanma, zülal və vitamin çatışmazlığı, qalxanabənzər vəz problemləri, böyümə hormonu çatışmazlığı və bəzi xroniki xəstəliklər səbəb ola bilər. Çölyak xəstəliyi, böyrək xəstəlikləri, bağırsaq problemləri və uzunmüddətli iltihabi xəstəliklər də uşağın fiziki inkişafına təsir göstərə bilər. Bundan başqa, bəzi dərmanların, xüsusilə uzun müddət və yüksək dozada istifadə edilən kortikosteroidlərin boy artımını ləngitmək ehtimalı var. Belə hallarda səbəbi müəyyənləşdirmək və vaxtında tibbi müdaxilə etmək vacibdir.
Artıq çəki və piylənmə uşaqların gələcək boy göstəricilərinə təsir edə bilərmi?
Uşaqlarda artıq çəki və piylənmə hormonal proseslərə, sümük yaşının irəliləməsinə və cinsi yetişkənliyin vaxtına təsir göstərə bilər. Bəzi artıq çəkili uşaqlar yaşıdlarından daha hündür görünə bilərlər. Lakin bu, onların mütləq daha uzunboylu olacağı demək deyil. Bədən çəkisinin normadan artıq olması sümük yetişməsini sürətləndirərək böyümə zonalarının daha erkən bağlanmasına səbəb ola bilər. Eyni zamanda, ciddi çəki çatışmazlığı və qeyri-kafi qidalanma da normal inkişafı ləngidə bilər. Buna görə uşaqlarda sağlam çəki balansının qorunması vacibdir.
Yeniyetməlik dövründə boy artımının ləngiməsi hansı hallarda ciddi narahatlıq doğurmalıdır?
Yeniyetmənin boyunun yaşıdlarından qısa olması hər zaman sağlamlıq problemi demək deyil. Bəzi uşaqlarda cinsi yetişkənlik və boy artımı daha gec başlayır. Lakin uşağın böyümə sürətinin nəzərəçarpacaq dərəcədə azalması, boy göstəricisinin inkişaf qrafikində əvvəlki faiz xətlərindən aşağı düşməsi, yaxud həmyaşıdları ilə müqayisədə ciddi geriləmə müşahidə olunması diqqətlə araşdırılmalıdır. Belə hallarda pediatr və ya uşaq endokrinoloquna müraciət edilməli, ehtiyac olduqda sümük yaşı, hormonal göstəricilər və digər müayinələr qiymətləndirilməlidir.
Valideynlər uşaqlarının sağlam boy artımını təmin etmək üçün hansı profilaktik tədbirləri görməlidirlər?
Valideynlər ilk növbədə uşaqların yaşına uyğun qidalanmasına, yuxu rejiminə və fiziki aktivliyinə diqqət yetirməlidirlər. Uşağın boyu və çəkisi mütəmadi ölçülərək inkişaf dinamikası izlənilməli, kəskin dəyişikliklər olduqda həkimə müraciət edilməlidir. Həkim göstərişi olmadan böyümə hormonu, boy uzadan preparatlar və yüksək dozalı vitamin komplekslərindən istifadə etmək təhlükəlidir. Böyümə hormonu yalnız müəyyən tibbi göstərişlər əsasında və mütəxəssis nəzarəti ilə təyin edilir. Əsas məqsəd uşağın genetik potensialına uyğun sağlam inkişafını dəstəkləməkdir.