Icma.az, Ayna saytına istinadən bildirir.
Ankara hazırda çatışmayan bir siyasi həll təklif etməyə çalışır: nə Vaşinqtona, nə də Tehrana təslim olmaq kimi görünməyəcək siyasi həll
Rəcəb Tayyib Ərdoğan və Donald Trampın açıqlamaları ilk baxışdan ziddiyyətli siqnallar kimi görünür. Türkiyə Prezidenti Məsud Pezeşkianı dərhal ABŞ ilə danışıqlar masasına qayıtmağa çağırır, Amerika lideri isə açıq şəkildə Vaşinqtonun artıq Tehranla razılaşmaya ehtiyacı olmadığını bəyan edir. Lakin bu diplomatik mübahisə daha mürəkkəb mənzərəni gizlədir: hər iki tərəf nə siyasi, nə də strateji cəhətdən rəqibinə güzəştə getmədən hərbi və iqtisadi qarşıdurmalarının nəticələrini möhkəmləndirməyə çalışır. Məhz ona görə də hazırkı an böhranın sonu olmaya bilər, əksinə yeni, daha az proqnozlaşdırıla bilən bir mərhələyə keçid ola bilər.
12 noyabrda Antalyada keçirilən COP31 iqlim sammiti çərçivəsində Ərdoğan Pezeşkianla görüşdü və İran və ABŞ arasında danışıqlar üçün dərhal şərait yaratmağın vacibliyini vurğuladı. Türkiyə liderinin sözlərinə görə, Ankara regional dövlətlərlə birgə sülhməramlı səyləri davam etdirmək niyyətindədir. Bu, sadəcə ənənəvi diplomatiya çağırışı deyil. Türkiyə görür ki, davam edən münaqişə bütün regionun təhlükəsizliyini təhdid edə, ticarət yollarını poza, enerji qeyri-sabitliyini artıra və birbaşa sərhədlərində yeni qaynar nöqtələr yarada bilər. Ankara üçün Vaşinqton və Tehran arasında uzunmüddətli müharibə, əhəmiyyətli xərclər olmadan strateji üstünlüklər əldə etməyin faktiki olaraq mümkün olmadığı bir ssenaridir.
Trampın cavabı xeyli sərtdir. 12 noyabrda o, ABŞ-ın İranla razılaşmaya ehtiyacı olmadığını yazaraq, Vaşinqtonun artıq İran vəsaitlərini dondurduğunu və Hörmüz boğazı ətrafındakı vəziyyəti nəzarətdə saxladığını bildirdi. Bu bəyanatın siyasi mənasını anlamaq vacibdir: Amerika lideri bütün fikir ayrılıqlarına son qoyduğunu və ya yekun razılaşma təqdim etmədiyini bildirdi. O, ABŞ-ın öz təsir gücünü kompromisə tələsməmək üçün kifayət qədər hesab etdiyi mövqeyi nümayiş etdirir. Bu məntiqdə danışıqlar danışıqlar naminə deyil, yalnız Tehran Vaşinqtonun məqbul hesab etdiyi şərtləri qəbul etməyə hazır olduqda lazımdır.
Lakin beynəlxalq mətbuat bir əhəmiyyətli detalı vurğulayır: Ağ Evin nümayişkaranə inamı həm hərbi, həm də diplomatik məsələlərdə yekun qərarın olmamasını gizlədir. “Reuters” agentliyinin 10 noyabrda verdiyi məlumata görə, İranın yüksək vəzifəli rəsmisi Möhsün Rzai ABŞ ilə davam edən danışıqların olmadığını bildirib. Tehran israr edir ki, Vaşinqton əlavə addımları müzakirə etməzdən və Hörmüz boğazından tam gəmiçiliyi bərpa etməzdən əvvəl əvvəlki razılaşmalarla bağlı yeddi şərtə əməl etməlidir. Başqa sözlə, iki tərəf hətta bir sıra hərəkətlər barədə razılığa gəlməyib: amerikalılar nüvə proqramı üzrə güzəştlər tələb edir, iranlılar isə əvvəlcə təzyiqə son qoyulmasını və öz tələblərinin yerinə yetirilməsini istəyirlər.
Britaniyalı beyin mərkəzi “Chatham House” tərəfindən 9 noyabrda dərc edilmiş təhlil xüsusilə diqqətçəkəndir. Ekspert Bilal Saab Amerika strategiyasının paradoksuna diqqət çəkir: dəniz blokadası və neft ixracına məhdudiyyətlər həqiqətən də İranın maliyyə imkanlarına ciddi ziyan vura bilər, lakin təkcə iqtisadi boğulma siyasi təslim olmağa zəmanət vermir. Əksinə, bir ölkə rəhbərliyi təzyiqi mövcudluğuna təhdid kimi qəbul etdikdə, o, əlavə güzəştlərə müqavimət göstərməyi seçə bilər. Bu halda, Tehranı danışıqlara məcbur etmək üçün nəzərdə tutulan iqtisadi alət onu daha da hərbi əməliyyatlara sövq edə bilər. Bu, hazırkı qarşıdurmanın əsas risklərindən biridir: Vaşinqton danışıqlar mövqeyini tədricən gücləndirdiyinə inana bilər, Tehran isə bu hadisələri ölkəni diz çökdürmək cəhdi kimi qəbul edəcək.
Ərdoğanın inadkarlığı burada özünü göstərir. Türkiyənin münaqişənin vaxtaşırı tətillər, təhdidlər və dəniz rabitəsinin bloklanması ilə daimi qarşıdurmaya çevrilməsində maraqlı deyil. Ankara eyni zamanda, ABŞ ilə münasibətlərini qoruyur, İranla iqtisadi və siyasi əlaqələrini saxlayır və regional vasitəçi kimi rolunu gücləndirməyə çalışır. Türkiyə rəhbərliyi üçün diplomatik həll təkcə müharibənin qarşısını almaq deyil, həm də Türkiyəsiz Yaxın Şərqdə əsas təhlükəsizlik məsələlərini həll etməyin mümkün olmadığı bir dövlət kimi statusunu təmin etmək üçün bir fürsət deməkdir. Bu mənada Ərdoğanın Pezeşkianla görüşü Ankaranın bütün tərəflərlə ünsiyyət kanallarını qorumağa çalışdığı daha geniş diplomatik oyunun bir hissəsidir.
Bu arada, beynəlxalq analitiklər getdikcə Hörmüz boğazını bütün böhran quruluşunun mərkəzi elementi kimi görürlər. Bu, yalnız Fars körfəzi ilə Oman körfəzi arasındakı coğrafi bir sahə deyil, həm də qlobal enerji ticarəti üçün ən vacib yollardan biridir. Noyabrın 11-də “Reuters” iki prosesin həyəcan verici birləşməsinə diqqət çəkdi.
Proseslər: tanker daşımaları tədricən bərpa olunur, lakin gəmilərə hücumların sayı yüksək olaraq qalır. Beynəlxalq Dəniz Təşkilatının məlumatına görə, təxminən 130 gəmiçiliklə bağlı hadisə qeydə alınıb və dənizçilər arasında ən azı 25 ölüm hadisəsi qeydə alınıb. Oktyabr ayında bölgədən mayeləşdirilmiş təbii qaz ixracı artıb, lakin gəmilərə hücumların sayı da artıb. Bu, təhlükəli bir vəziyyət yaradır: kommersiya fəaliyyəti qayıdır, lakin dəniz yolunun təhlükəsizliyi son dərəcə həssas olaraq qalır.
Tramp üçün bu, onun qələbə vizyonunun ciddi bir sınağıdır. Amerika lideri İranın hərbi imkanlarının zəiflədiyini və Vaşinqtonun nəzarətdə olduğunu iddia edə bilər, lakin müharibənin siyasi təsiri yalnız məhv edilmiş obyektlərin və hərbi texnikanın sayı ilə ölçülmür. Əgər İran gəmiçiliyi təhdid etmək, regional təhlükəsizliyə təsir göstərmək və nüvə proqramı ilə bağlı Amerika tələblərini yerinə yetirməkdən imtina etmək qabiliyyətini saxlayarsa, onda Vaşinqtonun strateji məqsədlərinə tam nail olmaq barədə danışmaq hələ tezdir. Məhz buna görə Amerika administrasiyası hərbi təzyiqi, sanksiyaları, dəniz məhdudiyyətlərini və diplomatik əlaqələri birləşdirməyə davam edir. Vaşinqton hazırda razılaşmanı zəruri hesab etməyə bilər, lakin bu, ABŞ-ın siyasi həll yolu olmadan qeyri-müəyyən müddətə davam edə biləcəyi anlamına gəlmir.
Strateji və Beynəlxalq Araşdırmalar Mərkəzinin (CSIS) analitik işi də vacib bir fikri vurğulayır: böhranın həlli yalnız Vaşinqton və Tehran arasında birbaşa qarşıdurmadan asılı olmamalıdır. 29 oktyabrda dərc olunmuş məqalədə ekspertlər Allison Minor və Nate Swanson Fars körfəzinin ərəb dövlətlərinin vasitəçiliyi və iştirakı ilə müharibəyə son qoymaq imkanlarını araşdırıblar. Bu yanaşma region ölkələrinin enerji infrastrukturu, limanları, dəniz yolları və iqtisadi layihələri təhlükə altında olduqda passiv müşahidəçi qala bilməyəcəyi anlayışını əks etdirir. Qətər, Səudiyyə Ərəbistanı, Oman və digər dövlətlər böhranın bütün regional iqtisadiyyat üçün daimi təhlükəyə çevrilməsinin qarşısını almaqda maraqlıdırlar.
Eyni zamanda, tez bir razılaşma gözləntiləri yalnız qarşılıqlı inamsızlıqla deyil, həm də tələblərin fundamental uyğunsuzluğu ilə əngəllənir. Vaşinqton İranın nüvə imkanlarını məhdudlaşdırmaqda və naviqasiya təhlükəsizliyini təmin etməkdə maraqlıdır. Tehran sanksiyaların və dəniz təzyiqinin qaldırılmasını, aktivlərin azad edilməsini tələb edir və hərbi əməliyyatların dayandırılmasının yeni bir hücumdan əvvəl qısa bir fasilə olmayacağına zəmanət verir. Zənginləşdirilmiş uran məsələsi ən mürəkkəb məsələlərdən biri olaraq qalır: İran strateji ehtiyatlarından imtina etməyə hazır deyil və ABŞ bu məsələni istənilən davamlı həll yolu üçün açar hesab edir. Tərəflər müvəqqəti atəşkəsə razılaşsalar belə, bu, fundamental münaqişənin həlli demək olmayacaq.
Amerikanın daxili siyasəti də əlavə qeyri-müəyyənlik yaradır. Səkkiz aylıq qarşıdurma Tramp administrasiyası üçün təkcə xarici siyasət deyil, həm də daxili siyasi problemə çevrilib. "The Guardian" qəzeti 11 noyabrda yazıb ki, İran rəsmiləri yeni Amerika zərbələri və ya sanksiya təzyiqinin artırılmasını nəzərdən keçirir, ABŞ-da isə müharibənin nəticələrindən narazılıq artır. "The Atlantic" qəzeti münaqişənin siyasi nəticələrini təhlil edərək qeyd edir ki, uzun sürən qarşıdurma ABŞ büdcəsi üçün əlavə xərclər yaradır, hərbi personal üçün riskləri artırır və hərbi resursların bölüşdürülməsini çətinləşdirir. Tramp seçicilərə ölkəni sonsuz müharibəyə sürükləmədiyini, əksinə, nəticələr əldə etdiyini göstərməlidir. Buna görə də, onun qələbə və razılaşmanın faydasızlığı ilə bağlı açıqlamaları təkcə Tehrana deyil, həm də Amerika auditoriyasına ünvanlana bilər.
Bu vəziyyətdə Ərdoğan hazırda çatışmayan bir siyasi həll təklif etməyə çalışır: nə Vaşinqtona, nə də Tehrana təslim olmaq kimi görünməyəcək bir siyasi həll. Türkiyə başa düşür ki, İran hərbi təzyiqdən sonra diktə edilmiş şərtlər toplusu kimi qəbul edilərsə, danışıqlara razı olmayacaq. Lakin ABŞ-ın İran tələblərindən geri çəkilmə kimi qəbul edilə biləcək bir razılaşma bağlamaq istəməsi ehtimalı da azdır. Ona görə də, əsl diplomatik vəzifə aralıq formul tapmaqdır: əvvəlcə gəmiçiliklə bağlı məhdud qarşılıqlı addımlar və hücumlara son qoyulması, ardınca sanksiyalar və nüvə proqramı ilə bağlı daha geniş danışıqlar. Bu addım-addım yanaşma, həmçinin “Chatham House”un bir tərəfin birtərəfli təslim olmasını gözləmək əvəzinə, tədricən diplomatiyanın zəruriliyi ilə bağlı nəticələri ilə uyğun gəlir.
Azərbaycan üçün bu hadisələr regional əhəmiyyətə malikdir. ABŞ ilə İran arasında hər hansı yeni gərginlik Xəzər bölgəsinin təhlükəsizliyinə, nəqliyyat dəhlizlərinə, enerji infrastrukturuna və cənub sərhədlərindəki ümumi vəziyyətə təsir göstərir. Bakı münaqişənin şiddətlənməsinin qarşısının alınmasında və qonşu dövlətlər üçün əlavə təhdidlər yaradılmamasında maraqlıdır. Eyni zamanda, Türkiyənin diplomatik fəaliyyəti xüsusilə vacibdir: Ankaranın Vaşinqtonla danışıqlar aparmaq imkanı var.
Tehran və onun səyləri Qətərin və digər regional oyunçuların vasitəçilik təşəbbüslərini tamamlaya bilər. Ünsiyyət kanalları nə qədər aktiv olarsa, başqa bir böyük toqquşmanın qarşısını almaq ehtimalı bir o qədər yüksəkdir.
Mövcud vəziyyətin əsas nəticəsi budur ki, Trampın razılaşmanın faydasızlığı ilə bağlı açıqlamaları ABŞ-ın son qələbəsinin sübutu kimi qəbul edilməməlidir. Ərdoğanın danışıqlara çağırışı isə İranın Amerika şərtlərini dərhal qəbul etməyə hazırlığının əlaməti kimi qəbul edilməməlidir. Vaşinqton təzyiqin nəticələrini möhkəmləndirməyə çalışır, Tehran siyasi məğlubiyyətdən qaçmağa çalışır və regional dövlətlər münaqişənin Yaxın Şərqdə təhlükəsizlik və ticarət sistemini məhv etməsinin qarşısını almağa çalışırlar. Hər iki tərəf vaxtın öz tərəfində olduğuna inandığı müddətcə kompromis çətin olaraq qalacaq. Lakin məhz belə bir şəraitdə diplomatiya xoşməramlılıq jesti deyil, zərurətə çevrilir. Tərəflər uğuru yalnız kimin ilk güzəştə getməsi ilə ölçməyə davam edərsə, Hörmüz boğazı uzun müddət yalnız qlobal enerji yolu deyil, həm də bütün regionun sabitliyinin asılı olduğu bir nöqtə olaraq qalacaq.