Ayna portalından əldə olunan məlumata əsasən, Icma.az xəbər verir.
Qarabağ ətrafındakı informasiya məkanında köhnə konveyer yenidən fəaliyyətə başlayıb
Köhnə konveyer lenti Qarabağla bağlı informasiyada yenidən işə düşdü: tikinti işləri haqqında məlumat götürülür, bir neçə tarixi ad əlavə olunur, xaçkarlar, 19-cu əsr qəbirləri və "irsin sistematik şəkildə məhv edilməsi" ilə bağlı məcburi düstur üstünə qoyulur və bu, adi bir şeydir. Nəticə araşdırma deyil, faktların əlavə şəxslərin roluna endirildiyi təbliğat nekroloqudur.
Bu dəfə oxucudan Şuşada guya erməni xaçkarları, rus qəbirləri, əsgərlər, həkimlər, vəzifəli şəxslər və Avropa alimlərinin qohumları ilə birlikdə müəyyən bir "erməni-rus qəbiristanlığı"nın dağıdıldığına inanması istənilir. Bütün bunların yağış və çirkab sularının təmizlənməsi qurğusunun tikintisi zamanı baş verdiyi iddia edilir. Başqa sözlə, şəhərin infrastrukturu birdən tarixi miqyaslı bir caniyə, kanalizasiya sistemi isə sivilizasiyaya qarşı mübarizə üçün gizli qərargaha çevrilir.
"Erməni-rus qəbiristanlığı" adı xüsusilə diqqət çəkir. Sanki aydın şəkildə müəyyən edilmiş statusu, elmi sənədləri və təsdiqlənmiş tarixi olan tək bir tarixi nekropoldan danışırıq. Lakin bu cür yazılar adətən ən vacib şeyləri izah etmir: bu yeri rəsmi olaraq kimlərin tək bir qəbiristanlıq kimi tanıdığı, dəqiq sərhədlərinin harada olduğu, iş başlamazdan əvvəl hansı məzar daşlarının qeydə alındığı, inventarlaşdırmanın kim tərəfindən aparıldığı və müstəqil arxeoloji hesabatların harada dərc olunduğu.
Cavablar əvəzinə oxucuya emosional bir tikinti dəsti təqdim olunur. Buraya erməni və rus qəbirləri, orta əsr daşları, Rusiya imperiyasının hərbi tarixi və bir neçə tanınan ad daxildir. Nəticə bir növ tarixi Frankenşteyndir: müxtəlif dövrlərdən və hekayələrdən elementlər vahid dramatik obrazda birləşdirilir və sonra mübahisəsiz fakt kimi təqdim olunur.
Xaçkarların mövcudluğuna gəlincə, əgər bu abidələr həqiqətən də ərazidə aşkar edilibsə, onların mənşəyi, tarixi, orijinal yeri və statusu müəyyən edilməlidir. Lakin emosional yüklü məqalələrdə bütün bu suallar adətən "qəbiristanlıqla birlikdə məhv edilmiş qədim xaçkarlar" düsturu ilə əvəz olunur. Arxeologiya bu şəkildə işləməsə də, daş avtomatik olaraq ərazinin davamlı siyasi mənsubiyyətinin sübutuna çevrilir.
Köhnə daş elementləri köçürülə, təkrar istifadə edilə, qəbiristanlıqlara köçürülə və ya dini və ictimai yerlərin yaxınlığında saxlanıla bilər. Tək bir fraqment ərazinin notarial sənədinə çevrilmir və qədim abidənin olması müasir siyasətçilərə tarixi mövcud gündəmlərinə uyğun olaraq yenidən yazmaq hüququ vermir. Arxeologiya kataloqlar, ekspert təhlili, əvvəl və sonra fotoşəkillər, koordinatlar və mənbələrin müqayisəsini tələb edir. Təbliğat yalnız həyəcanverici bir başlıq tələb edir.
Eyni texnika adlarla da istifadə olunur. Yazıda alay komandiri, Moskva əsilli, alman aliminin güman edilən qohumları, həyat tarixləri, hərbi vəzifələri və ölüm halları yer alır. Bütün bunlar oxucuda sənədli sübut hissi yaratmaq məqsədi daşıyır: əgər konkret insanların adları çəkilibsə, deməli, hekayə doğrudur. Lakin məzar daşındakı ad onu əhatə edən bütün əfsanəni mütləq təsdiqləmir. Arxiv sənədləri, bioqrafik məlumatlar, epiqrafik tədqiqatlar və müstəqil yoxlama tələb olunur.
Əks halda, nəticə muzey tamaşasıdır və burada hər ad keçmişi yenidən qurmaq üçün deyil, indiki zamanda arzuolunan emosiyaları oyatmaq üçün istifadə olunur. Müəlliflər ümid edirlər ki, nə qədər çox detal varsa, bir o qədər az sual var. Lakin məhz dekorativ detalların həddindən artıq olması tez-tez manipulyasiyanı göstərir.
Eyni dərəcədə əhəmiyyətli olan odur ki, əsas mənbə nəticələrinin təsdiqlənməli və digər məlumatlarla müqayisə edilməli olan bir təşkilatdır. Monitorinq qrupu vacib materiallar dərc edə bilər, lakin onun ifadələri sadəcə peyk şəkilləri və inamlı dil ilə müşayiət olunduğundan qəti həqiqətə çevrilmir. Peyk ərazidəki dəyişiklikləri, tikinti texnikasının görünüşünü və ya qazıntı işlərini göstərə bilər. O, təkbaşına nəyin dəqiq məhv edildiyini, hər daşın hansı dövrə aid olduğunu və ya ərazinin qorunan qəbiristanlıq statusuna malik olub-olmadığını müəyyən edə bilməz.
Ərazini təmizləmək, çirkab su təmizləyici qurğunun tikintisi ilə mədəni irsin qəsdən məhv edilməsi arasında böyük fərq var. Dövləti qəsdən vandalizmdə ittiham etmək üçün yalnız tikinti işləri ilə fərdi obyektlərin yoxa çıxması arasında zaman uyğunluğu deyil, dəlillər lazımdır. Bizə müstəqil müşahidəçilər, arxiv planları, foto sübutlar, ekspert rəyləri və materialları yerində araşdırmaq imkanı lazımdır.
Əks təqdirdə, Qarabağda istənilən ekskavator "tarixə qarşı müharibə"nin iştirakçısı elan edilə bilər: “Yol çəkmək irsi məhv edir”, “Kommunal xətlərin çəkilməsi irsi məhv edir”, “Şəhərin yenidən qurulması irsi məhv edir”. Drenaj sistemlərinin quraşdırılması da, əlbəttə ki, “irsi məhv edir”. Bu yanaşma ilə tarixi qorumağın yeganə yolu istənilən tikintini qadağan etməkdir və ən yaxşı arxeoloji vasitə maksimum sayda nida işarəsi olan başlıqdır.
Bu sxem erməni revanşist dairələrinin və onlara xidmət edən media orqanlarının uzun müddətdir davam edən siyasi arzusunu ortaya qoyur: Azərbaycan torpaqlarının tarixini yalnız xristian rəngləri ilə yenidən boyamaq, hər hansı bir “erməni izini ərazinin əbədi və yeganə suverenliyinin” sübutu, müasir Azərbaycanı isə “öz ölkəsində təsadüfi müdaxiləçi” kimi təqdim etmək. Bu konstruksiyadakı tarixi irs dialoq üçün deyil, təbliğat boyası kimi istifadə olunur.
Lakin bu boya reallığa qarşı zəifdir. Azərbaycanın daxilində xristian abidələri, rus qəbiristanlıqları, pravoslav kilsələri və erməni dini yerləri mövcuddur. Bakıda bir erməni kilsəsi fəaliyyət göstərir. Bu cür yerlərin mövcudluğu Azərbaycanın guya hər hansı bir xristian varlığını silməyə çalışdığı barədə hekayəni sarsıdır.
Əlbəttə ki, kilsənin və ya qəbiristanlığın olması dövləti mədəni abidələri qorumaq öhdəliyindən azad etmir. Milli və ya dini mənsubiyyətindən asılı olmayaraq tarixi bir yerin hər hansı bir dağıdılması araşdırılmalıdır. Lakin irsin qorunması faktlar uydurmaq üçün lisenziyaya çevrilə bilməz. İttihamlar nə yoxlamanı, nə də arxeologiyanı siyasi mitinqlə əvəz edə bilər.
Təsvir edilən hadisələrin may ayında baş verdiyi iddia edilsə də, sentyabr ayında dərc olunmuş bir yazını təcili xəbər kimi təqdim etmək cəhdi xüsusilə gülməlidir. Belə bir gecikmə özlüyündə saxtakarlığı sübut etmir, lakin izahat tələb edir. Məlumat niyə aylar sonra ortaya çıxdı? Bu müddət ərzində məlumatları kim təsdiqlədi? Azərbaycan hakimiyyətinə sorğular göndərildimi? Müstəqil araşdırmanın nəticələri dərc edildimi? Yoxsa köhnə hekayə sadəcə ittihamlar üçün yeni bir bəhanə lazım olduqda məlumat şkafından çıxarıldı?
Bir qayda olaraq, cavab yoxdur. Lakin "xristian irsinə qarşı sistemli mübarizə" haqqında hazır bir hekayə var. Bu, rahatdır, çünki nə dəqiq coğrafiya, nə arxeoloji hesabat, nə də hüquqi ixtisas tələb edir. Bunu Ermənistan media kanallarında təkrarlamaq, sonra Rusiya informasiya məkanına ötürmək və sonra yayılma faktını "beynəlxalq reaksiya" kimi göstərmək kifayətdir.
Bu, qapalı bir dairə yaradır: bir resurs digərinə, ikincisi üçüncüsünə, üçüncüsü oxucunu birincisinə qaytarır. Nəticədə, anonim və ya birtərəfli versiya təsdiqlənmiş beynəlxalq konsensus görünüşünü alır. Lakin sensasion başlıqları silsəniz, daha təvazökar iddialarla qarşılaşacaqsınız: hansısa təşkilat obyektlərin dağıdıldığını, tikinti işlərinin aparıldığını və bütün detalların müstəqil yoxlanılmasının ya aparılmadığını, ya da ictimaiyyətə açıqlanmadığını bildirib.
Bütün bu hekayə elmi araşdırmaya deyil, qəbiristanlıq rekvizitləri ilə siyasi karnavala bənzəyir. Burada xaçkar tədqiqat üçün deyil, dramanı gücləndirmək üçün lazımdır. Tarixi soyad tərcümeyi-hal üçün deyil, emosional təsir üçündür. Peyk şəkli təhlil üçün deyil, hər şeyi görən şahid effekti yaratmaq üçündür. Çirkab sularının təmizlənməsi zavodu isə gözlənilmədən regional xəbər seriyasının son bölümündə əsas “cani” rolunu oynayır.
Əgər konkret abidələrin həqiqətən qanunsuz olaraq dağıdıldığı aşkar edilərsə, bu, peşəkar araşdırma və beynəlxalq diqqət mövzusu olmalıdır. Lakin mübahisəli və ya köçürülmüş obyektlərlə bağlı tikinti işlərindən danışırıqsa, hər hansı bir infrastrukturu “mədəni soyqırım aktı” elan etməkdənsə, məhz buna diqqət yetirilməlidir.
Qarabağın əbədi daş müharibəsi haqqında yeni əfsanələrə deyil, yoxlanıla bilən məlumatlara, ekspert çıxışına və bölgənin bütün irsinə - erməni, Azərbaycan, rus, İslam və xristian irsinə hörmətə ehtiyacı var. Hər bir kanalizasiya layihəsini "sivilizasiyanın məhv edilməsinin" sübutuna çevirməyə çalışanlardan daha az siyasi teatr və daha çox arxiv işi tələb olunmalıdır.
Əks halda, həqiqət əvəzinə, bir daha tanış bir farsla qarşılaşacağıq: qədim bir daş, yaddaqalan başlıq, peyk şəkli, bir neçə tarixi ad və daha bir borunun guya bütün bir xalqa qarşı silaha çevrildiyi barədə məcburi nəticə. Tarix bu cür müdafiə olunmur - bu şəkildə revanşist təbliğatı üçün istehlak materialına çevrilir.