Icma.az, Ses qazeti portalına istinadən məlumat verir.
27 sentyabr 2020-ci il Azərbaycan tarixinin ən dramatik və eyni zamanda ən qürurverici səhifələrindən birinin başlanğıc nöqtəsidir. Həmin gün cəbhə xəttində davam edən təxribatlara cavab olaraq Azərbaycan Ordusu genişmiqyaslı əks-hücum əməliyyatına start verdi və bununla da sonradan Vətən müharibəsi adlandırılan 44 günlük hərbi kampaniya başladı. Prezident, Silahlı Qüvvələrin Ali Baş Komandanı İlham Əliyevin 2020-ci il 2 dekabr tarixli sərəncamı ilə həmin tarix – 27 sentyabr – ölkədə rəsmi olaraq Anım Günü elan edildi. Bu qərar sadəcə təqvimdə yeni bir gün işarələmək deyildi; bu, döyüş meydanlarında canını qurban vermiş minlərlə əsgər, zabit və mülki şəxsin xatirəsini dövlət səviyyəsində əbədiləşdirmək cəhdi idi. Hər il bu gündə ölkə boyu bayraqlar yarıya endirilir, saat 12:00-da bir dəqiqəlik sükut elan olunur, Zəfər parkında və şəhidlər xiyabanlarında əklil qoyma mərasimləri keçirilir. Bu ritual, zahirən sadə görünsə də, dərin simvolik yük daşıyır: itkinin ağırlığını unutmamaq, qazanılan qələbənin qiymətini xatırlamaq və gələcək nəsillərə tarixi mesaj ötürmək funksiyasını yerinə yetirir. Anım Günü nəzərdən keçirildikdə diqqət çəkən əsas cəhət budur ki, bu gün sadəcə kədər və itki günü kimi qurulmayıb – o, eyni zamanda milli iradənin, birliyin və qətiyyətin nümayişi kimi təqdim olunur. Bu ikili məna – yas və qürur birləşməsi – doğrudan da mürəkkəb bir kolliziyanı ehtiva edir. Bir tərəfdən insan itkisinin, ailələrin çəkdiyi acının real ağırlığı var; digər tərəfdən isə bu itkilərin nəticəsində əldə olunmuş ərazi bütövlüyünün bərpası kimi tarixi nailiyyət dayanır. Peşəkar jurnalistika baxımından bu iki qatın balanslı işıqlandırılması vacibdir: nə yalnız qəhrəmanlıq pafosuna, nə də faciə diskursuna endirilməməlidir. Əksinə, hər iki ölçünün paralel təqdimi mövzunu daha dolğun və inandırıcı edir. Araşdırmanın keyfiyyəti göstərilən faktların dəqiqliyindən asılıdır. Rəsmi mənbələrə görə, 44 günlük müharibə nəticəsində Azərbaycan Ordusu Şuşa daxil olmaqla çoxsaylı şəhər, qəsəbə və kəndi işğaldan azad etdi, noyabrın 9-da isə tərəflər arasında atəşkəs bəyanatı imzalandı. Bu proses təxminən 30 illik işğal dövrünə son qoydu, hansı ki, 1990-cı illərin əvvəllərində Birinci Qarabağ müharibəsi nəticəsində formalaşmışdı və o zaman 600 mindən çox azərbaycanlı öz doğma yurdundan məcburi köçkün düşmüşdü. Müharibədə Azərbaycan tərəfindən minlərlə hərbçi həlak oldu, çoxlu sayda mülki şəxs də zərər çəkdi. Bu rəqəmlər hər bir ailənin faciəsinin arxasında duran statistik reallıqdır və məhz buna görə jurnalistin borcu quru rəqəmləri canlı insan taleləri ilə birləşdirməkdir – statistikanı emosional təcrübədən ayırmadan, lakin manipulyasiyaya yol vermədən. Peşəkar jurnalistikanın tələblərindən biri hadisəni yalnız keçmiş zaman kontekstində deyil, onun bugünkü davamında da izləməkdir. Vətən müharibəsindən sonrakı dövr Azərbaycan üçün yeni bir mərhələnin – işğaldan azad olunmuş ərazilərin bərpası mərhələsinin başlanğıcı oldu. Prezidentin 2020-ci il 24 noyabr tarixli sərəncamı ilə bu ərazilərdə bərpa-quruculuq işlərinin mərkəzləşdirilmiş idarə olunması üçün Əlaqələndirmə Qərargahı yaradıldı. Rəsmi məlumatlara əsasən, 2021–2025-ci illər ərzində Qarabağ və Şərqi Zəngəzur regionlarının bərpasına dövlət büdcəsindən 22 milyard manatdan artıq vəsait ayrılıb, yeni yollar, dəmir yolları, hava limanları və yaşayış məntəqələri inşa olunub. Bununla paralel, məcburi köçkünlərin öz doğma torpaqlarına qaytarılması – rəsmi diskursda "Böyük Qayıdış" adlandırılan proses – həyata keçirilir. Bu istiqamətdə maliyyə dəstəyini gücləndirmək üçün "Qarabağ Dirçəliş Fondu" da təsis edilib. Hazırda minlərlə sabiq köçkün ailəsi Ağalı, Zəngilan, Füzuli və digər bərpa olunmuş yaşayış məntəqələrinə köçürülüb, hökumət isə önümüzdəki illər üçün daha da geniş miqyaslı köçürmə planları elan edib. Eyni zamanda müstəqil müşahidəçilər bu prosesin sürəti və infrastrukturun tam formalaşması ilə bağlı hələ də açıq sualların qaldığını qeyd edirlər – bu da göstərir ki, mövzu birtərəfli təbliğat prizmasından deyil, tarazlaşdırılmış təhlil müstəvisində işıqlandırılmalıdır.
Bu kontekst Anım Günü ilə bilavasitə bağlıdır: şəhidlərin qanı bahasına azad edilmiş torpaqların yenidən həyata qaytarılması, əslində, itkinin mənasını gələcəyə doğru uzadan davamlılıq xəttidir. Başqa sözlə, anım mərasimləri arxaya baxışla kifayətlənmir – onlar bərpa prosesinin simvolik davamı kimi də oxuna bilər. Hər hansı müharibə mövzusunun hərtərəfli işıqlanması onun insani ölçüsünü – şəhid ailələrinin, qazilərin gündəlik həyatını – nəzərdən qaçırmamalıdır. Dövlət tərəfindən şəhid ailələrinə və müharibə əlillərinə göstərilən sosial dəstək proqramları (mənzil təminatı, təqaüdlər, pulsuz təhsil və müalicə imkanları) bu sahədə əsas alət kimi çıxış edir. Lakin peşəkar araşdırıcı jurnalistika bu proqramların praktiki tətbiqini – yəni vəd edilənlərlə reallıqda baş verənlər arasındakı uyğunluğu – da tənqidi gözlə izləməlidir. Yalnız rəsmi statistikanı təkrarlamaq deyil, sahə araşdırmaları vasitəsilə real vəziyyəti əks etdirmək jurnalistin əsas peşə borcudur. Anım Günü ərəfəsində və günündə məktəblərdə, universitetlərdə silsilə tədbirlər – dəyirmi masalar, sərgilər, veteranlarla görüşlər – təşkil olunur. Bu tədbirlərin məqsədi doğrudan iştirak etməmiş gənc nəsildə hərbi-vətənpərvərlik hissini formalaşdırmaq, tarixi hadisələri canlı şahidlərin dilindən eşitdirməkdir. Pedaqoji baxımdan bu yanaşmanın effektivliyi danılmazdır, çünki şəxsi hekayələr statistik məlumatdan qat-qat güclü emosional təsir bağışlayır. Eyni zamanda, təhsil müəssisələrində bu mövzunun tədrisi zamanı tarixi faktlara sadiqliyin, tənqidi düşüncənin və millətçi ritorikadan uzaq, məsuliyyətli vətəndaşlıq tərbiyəsinin balansının qorunması vacib metodoloji məsələdir. Vətən müharibəsi mövzusu son beş ildə Azərbaycan ədəbiyyatında, kinematoqrafiyasında və təsviri sənətində geniş yer tutub – sənədli filmlər, roman və povestlər, rəsm sərgiləri, monumental abidələr (Zəfər muzeyi, Zəfər parkı kimi obyektlər) yaradılıb. Bu kulturoloji fenomen göstərir ki, kollektiv yaddaş yalnız rəsmi dövlət tədbirləri vasitəsilə deyil, incəsənətin emosional dili vasitəsilə də formalaşır və gücləndirilir. Sənət əsərləri tarixi hadisəni şəxsiləşdirir, statistik faktı fərdi taleyə çevirir və beləliklə auditoriya ilə daha dərin əlaqə yaradır. Anım günləri konsepsiyası Azərbaycana məxsus unikal fenomen deyil – dünya tarixində bənzər institutlaşdırılmış yas və xatirə günləri çoxdur. Böyük Britaniya və Kanadada noyabrın 11-i "Remembrance Day" kimi Birinci Dünya müharibəsi qurbanlarının xatirəsinə həsr olunub və həmin gün insanlar qırmızı xaşxaş çiçəyi (poppy) taxaraq rəmzi həmrəylik nümayiş etdirirlər. ABŞ-da "Memorial Day" bütün müharibələrdə həlak olmuş hərbçilərin xatirəsinə həsr edilib və may ayının son bazar ertəsi qeyd olunur. İsraildə "Yom HaZikaron" – Düşmüş Əsgərlərin Xatirə Günü – bütün ölkəni əhatə edən sirenalarla başlayır və dərhal ardınca Müstəqillik Günü qeyd olunur ki, bu da Azərbaycandakı Anım Günü–Zəfər Günü ardıcıllığına konseptual olaraq çox yaxındır: itki ilə qələbənin, faciə ilə sevincin bir-birinə bağlanması. Bu müqayisə göstərir ki, xalqların kollektiv yaddaşı formalaşdırmaq üçün rəsmi anım günlərindən istifadə etməsi universal sosial-siyasi mexanizmdir. Fərq isə detallarda – ritualların formasında, ictimai iştirakın dərəcəsində və dövlətin bu günü təhsil sistemi ilə necə əlaqələndirdiyində üzə çıxır. Bu baxımdan Azərbaycanın təcrübəsi beynəlxalq praktikaya uyğun, lakin öz milli kontekstinə uyğunlaşdırılmış model kimi qiymətləndirilə bilər. Anım günlərinin sosial funksiyasını təhlil edərkən vurğulanmalı məqam ondan ibarətdir ki, kollektiv yas mərasimləri cəmiyyətin həmrəyliyini gücləndirən vasitədir. Sosioloji ədəbiyyatda buna "kollektiv yaddaş" (Maurice Halbwachs-ın termini) deyilir – yəni tarixi hadisələr fərdi xatirədən çıxıb ictimai şüurun bir hissəsinə çevrilir. 27 Sentyabr bu baxımdan Azərbaycan cəmiyyəti üçün belə bir referens nöqtəyə çevrilib: ailələr öz şəxsi itkilərini milli tarixin bir hissəsi kimi görür, bu da fərdi acını ictimai mənalandırma prosesi ilə yumşaltmağa kömək edir. Eyni zamanda, obyektiv təhlil tələb edir ki, bu cür günlərin gələcək nəsillərə ötürülməsində balanslı yanaşma qorunsun – tarixi hadisələr təkrarlanmasın deyə, sülh və regional sabitlik perspektivi də diskursdan kənarda qalmamalıdır. Son illər Azərbaycan-Ermənistan arasında sülh sazişi istiqamətində davam edən danışıqlar bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət kəsb edir və media bu prosesi izləyərkən həm tarixi ədaləti, həm də gələcək sabitliyi nəzərə alan tarazlı mövqe nümayiş etdirməlidir. Peşəkar jurnalistikanın vəzifəsi məhz budur: keçmişi unutdurmadan, gələcəyə münasibətdə konstruktiv mövqe formalaşdırmaq. Belə tarixi tarixlərin işıqlandırılmasında jurnalistlərin qarşılaşdığı əsas peşə çağırışı emosional pafos ilə faktiki dəqiqlik arasında balans qurmaqdır. Rəsmi kommunikə və bəyanatların sadəcə təkrarlanması – hərçənd bu, informasiya baxımından zəruridir – tənqidi təhlili əvəz edə bilməz. Keyfiyyətli jurnalistika üç elementi özündə birləşdirməlidir: birincisi, yoxlanıla bilən faktlar və rəqəmlər; ikincisi, müxtəlif mənbələrdən (rəsmi qurumlar, müstəqil ekspertlər, birbaşa iştirakçılar) toplanmış perspektivlərin müqayisəsi; üçüncüsü, oxucunu öz nəticəsinə gəlməyə imkan verən analitik çərçivə, hazır ideoloji şablon deyil. Bu prinsiplərə əməl edildikdə, Anım Günü haqqında yazılan material nə quru protokol xəbərinə, nə də təbliğat mətninə çevrilir – əksinə, cəmiyyət üçün düşündürücü və maarifləndirici sənəd statusu qazanır. Anım Günü ilk növbədə insan həyatının dəyərini xatırlatmaq missiyasını daşımalıdır. Rəqəmlər, tarixlər və hərbi əməliyyatların təfərrüatları vacib olsa da, bu günün əsl mənası hər bir şəhidin adı arxasında dayanan konkret insan taleyində gizlənir – ata, oğul, qardaş, dost. Dövlətin bu günü rəsmiləşdirməsi düzgün addımdır, çünki kollektiv yaddaşın institutlaşdırılması tarixin unudulmasının qarşısını alır. Lakin media və ictimaiyyət bu günü işıqlandırarkən pafoslu ritorikadan çox, real insan hekayələrinə, şəhid ailələrinin bugünkü həyatına, bərpa proseslərinin praktiki nəticələrinə diqqət yetirməlidir. Yaddaş yalnız o zaman canlı qalır ki, o, gündəlik həyatla, real problemlərlə əlaqəli olsun və yalnız rəsmi mərasimlərlə məhdudlaşmasın. 27 Sentyabr – Anım Günü Azərbaycan tarixinin ən kəskin dönüş nöqtələrindən birini əbədiləşdirən rəsmi tarixdir. Bu gün itki ilə qürurun, faciə ilə tarixi ədalətin bərpasının qovuşduğu unikal nöqtədir. Dünya təcrübəsi göstərir ki, xalqlar öz kollektiv travmalarını məhz bu cür institutlaşdırılmış xatirə günləri vasitəsilə emal edir və gələcək nəsillərə ötürür – amma bu prosesin uğuru, xatirənin nə dərəcədə real həyatla, sosial dəstək mexanizmləri və bərpa nəticələri ilə əlaqələndirilməsindən asılıdır. Azərbaycan cəmiyyəti üçün bu günün əsl dəyəri isə nə qədər təntənəli qeyd olunmasında deyil, hər bir vətəndaşın öz daxilində bu itkinin ağırlığını dərk etməsində, bərpa və barışıq proseslərinə məsuliyyətlə yanaşmasında və gələcəkdə buna bənzər faciələrin təkrarlanmaması üçün iradə nümayiş etdirməsindədir.
Fərid Mustafayev
YAP Yasamal Rayon Təşkilatının fəalı