Icma.az, Xalq qazeti portalına istinadən məlumatı açıqlayır.
Azərbaycanın tranzit strategiyasında yeni hədəf
Son illərdə beynəlxalq enerji siyasətinin əsas tendensiyalarından biri resursların hasilatı ilə deyil, onların nəql marşrutları və tranzit qovşaqları uğrunda rəqabətin kəskinləşməsidir. Karbohidrogen əsaslı sistemdən bərpaolunan enerjiyə keçid bu rəqabəti yeni formalara salır: bu dəfə mübarizə neft və qaz boru kəmərləri deyil, elektrik şəbəkələri, sualtı kabellər və "yaşıl" sertifikatlaşdırma zəncirləri üzərində gedir. Azərbaycan, Qazaxıstan və Özbəkistanın birgə hazırladığı “yaşıl enerji dəhlizi” layihəsi məhz bu yeni geosiyasi məntiqin məhsuludur və Cənubi Qafqazla Mərkəzi Asiyanın enerji coğrafiyasını vahid məkana çevirmək iddiasındadır.
Layihənin konseptual mahiyyəti sadədir: Mərkəzi Asiyada – ilk növbədə, külək və günəş potensialı hesabına – istehsal olunan bərpaolunan enerjinin Xəzər dənizinin dibi ilə çəkiləcək sualtı kabel vasitəsilə Azərbaycanın enerji sisteminə qoşulması və oradan Qərb istiqamətində, Avropa bazarına çatdırılması. Bütün bunlar isə üç ölkənin enerji diplomatiyasını, tranzit maraqlarını və Avropa İttifaqının təchizat təhlükəsizliyi strategiyasını bir nöqtədə birləşdirən siyasi konstruksiyadır.
Layihənin siyasi iradə mərhələsindən institusional mərhələyə keçidini təmin edən əsas hadisə 13 noyabr 2024-cü ildə Azərbaycan, Qazaxıstan və Özbəkistan hökumətləri arasında yaşıl enerjinin inkişafı və ötürülməsi sahəsində strateji tərəfdaşlıq haqqında sazişin imzalanması olub. Bu sənədin siyasi əhəmiyyəti ondadır ki, o, üçtərəfli əməkdaşlığı bəyannamə səviyyəsindən çıxararaq hüquqi öhdəliklər çərçivəsinə salır: tərəflər birgə infrastruktur quruculuğu, şəbəkə inteqrasiyası və tranzit rejiminin uzlaşdırılması üzrə konkret koordinasiya öhdəliyi götürürlər.
Politoloji baxımdan bu saziş üç funksiyanı yerinə yetirir. Birincisi, o, etimad yaradan mexanizm rolunu oynayır – Xəzər kimi həssas hüquqi rejimə malik bir hövzədə çoxtərəfli infrastruktur qurmaq üçün tərəflər arasında sabit siyasi zəmanət tələb olunur. İkincisi, saziş xarici investisiya üçün siqnal funksiyası daşıyır: beynəlxalq maliyyə institutları və özəl sektor yalnız dövlətlərarası hüquqi bazanın mövcudluğu halında belə uzunmüddətli və kapital tutumlu layihələrə daxil olurlar. Üçüncüsü, sənəd regionda normativ çərçivə formalaşdırır – şəbəkə standartları, texniki uyğunlaşdırma və tranzit tarifləri kimi məsələlərin ortaq qaydalar əsasında həlli üçün zəmin yaradır.
***
Yaşıl enerji dəhlizinin ən həssas halqası Xəzər dənizidir. Bu hövzə tarixən təcrid məkanı kimi qavranılıb: sahil dövlətlərinin hüquqi rejimlə bağlı uzunmüddətli danışıqları, xarici aktorların iştirakına qarşı ehtiyatlı yanaşma və infrastruktur bağlantılarının məhdudluğu Xəzəri qlobal enerji axınlarından nisbətən təcrid edirdi. Sualtı elektrik kabeli ideyası bu təcridin aradan qaldırılması istiqamətində keyfiyyətcə yeni addımdır: Xəzər ilk dəfə olaraq yalnız neft-qaz ixracı məkanı deyil, həm də elektrik enerjisi tranziti məkanı kimi konseptuallaşdırılır.
Burada bir sıra siyasi suallar doğur. Sualtı kabelin hüquqi statusu, ekoloji təsirlərin qiymətləndirilməsi, sahil dövlətlərinin razılığı və təhlükəsizlik təminatları – bütün bunlar layihənin uğurunu müəyyən edən amillərdir. Eyni zamanda, Xəzərin tranzit məkanına çevrilməsi onun strateji dəyərini artırır: hövzəyə çıxışı olan hər bir dövlət qlobal enerji zəncirində yeni mövqe qazanır. Bu mənada, layihə Xəzəri rəqabət məkanından əməkdaşlıq məkanına çevirmək cəhdi kimi də oxuna bilər.
***
Azərbaycanın bu layihədəki mövqeyi, ölkənin uzunmüddətli tranzit strategiyasının təbii davamıdır. Şərq–Qərb və Şimal–Cənub nəqliyyat dəhlizləri, neft və qaz boru kəmərləri ilə formalaşmış tranzit kimliyi indi elektrik enerjisi sahəsinə genişlənir. Azərbaycan resurs ixrac edən ölkədən enerji qovşağına – yəni müxtəlif mənbələrdən gələn enerjinin toplandığı, çevrildiyi və yönləndirildiyi bir mərkəzə çevrilir.
Bu strategiyanın siyasi məntiqini Prezident İlham Əliyevin 8 oktyabr 2026-cı ildə Azərbaycan və Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının 8-ci Məşvərət görüşündə səsləndirdiyi fikirlər aydın şəkildə əks etdirir. Dövlət başçısı qeyd edib: "Azərbaycan enerji resurslarının Mərkəzi Asiyadan beynəlxalq bazarlara tranzitində mühüm rol oynayır. Türkmənistan və Qazaxıstan nefti ölkəmiz vasitəsilə nəql olunur və bu daşımaların həcmi artır. Bərpaolunan enerji sahəsində əməkdaşlığımız davamlı olaraq genişlənir. Biz Qazaxıstan və Özbəkistanla birlikdə yaşıl enerji dəhlizi yaratmaq üzərində işləyirik".
Bu bəyanat bir neçə analitik qatı ehtiva edir. Birincisi, o, Azərbaycanın tranzit funksiyasının karbohidrogen əsaslıdan çoxşaxəliyə doğru genişləndiyini göstərir: eyni coğrafi mövqe həm neft, həm də elektrik enerjisi axınları üçün istifadə olunur. İkincisi, vurğulanan "həcmlərin artması" tranzitin dinamik və genişlənən proses kimi qavranıldığını nümayiş etdirir. Üçüncüsü, Mərkəzi Asiya ilə əməkdaşlığın çoxşaxəli və regional formatda təqdim edilməsi Bakının regiondakı vasitəçi-koordinator rolunu gücləndirmək niyyətini əks etdirir.
***
Qazaxıstan və Özbəkistan üçün bu layihə bir neçə strateji məqsədə xidmət edir. Birincisi, hər iki ölkə iqtisadiyyatlarının struktur diversifikasiyasını hədəfləyir və bərpaolunan enerjini bu diversifikasiyanın dayaq sütunlarından biri kimi görür. İkincisi, ixrac marşrutlarının diversifikasiyası – xüsusilə dənizə çıxışı olmayan Özbəkistan üçün –həm də siyasi müstəqillik məsələsidir. Üçüncüsü, Avropa bazarına birbaşa çıxış imkanı bu ölkələrə yüksək qiymətli və uzunmüddətli alıcı tapmağa şərait yaradır. Türkmənistanın da neft və digər enerji resurslarının Azərbaycan üzərindən beynəlxalq bazarlara nəqli ilə bu əməkdaşlığa qoşulması göstərir ki, dəhliz tədricən regional yaşıl enerji körpüsünə çevrilir və enerji sahəsindəki əməkdaşlıq ümumi münasibətlərin mərkəzinə keçir.
***
Yaşıl enerji dəhlizinin təchizat tərəfi Mərkəzi Asiya, tranzit tərəfi Cənubi Qafqazdırsa, tələb tərəfi Avropadır. Avropa İttifaqının bərpaolunan enerji hədəfləri və təchizat mənbələrini diversifikasiya etmək istəyi bu layihəyə güclü siyasi dəstək verir. Avropa üçün cəlbedicilik təkcə enerji həcmi deyil, həm də mənbə müxtəlifliyidir: Mərkəzi Asiya-Cənubi Qafqaz marşrutu Avropanın ənənəvi təchizatçılardan asılılığını azaldan alternativ kanal kimi qiymətləndirilir. Bu baxımdan dəhliz, geniş mənada, Avropanın "enerji təhlükəsizliyinin coğrafi genişlənməsi" siyasətinin bir seqmentidir.
Realist təhlil layihənin qarşılaşdığı ciddi maneələri də nəzərə almalıdır: texniki-iqtisadi qeyri-müəyyənlik. Sualtı kabelin çəkilməsi, elektrik itkilərinin idarə olunması və şəbəkə sabitliyinin təmini yüksək texnoloji və maliyyə tələbləri doğurur. Layihənin texniki-iqtisadi parametrlərinin tam dəqiqləşdirilməsi hələ qarşıda duran mərhələdir.
Hüquqi rejim məsələlərinə gəldikdə isə, Xəzərin statusu ilə bağlı mövcud çərçivə sualtı infrastruktur üçün aydın prosedurların işlənməsini tələb edir. Regionda maraqlı olan müxtəlif güc mərkəzlərinin mövqeyi də layihənin templərinə təsir edə bilər.
“Yaşıl enerji dəhlizi” layihəsi geosiyasi arxitektura layihəsidir. O, üç dövlətin enerji maraqlarını vahid tranzit zəncirində birləşdirir, Xəzəri passiv hövzədən fəal tranzit məkanına çevirir və Cənubi Qafqazı Avropa ilə Mərkəzi Asiya arasında enerji körpüsü kimi yenidən mövqeləndirir. Azərbaycan üçün bu, tranzit kimliyinin karbohidrogen əsaslıdan çoxşaxəli enerji qovşağına doğru təkamülüdür; Mərkəzi Asiya üçün ixrac marşrutlarının diversifikasiyası və iqtisadi strukturun yenilənməsidir; Avropa üçün isə təchizat mənbələrinin coğrafi genişlənməsidir.
Layihənin taleyi hüquqi-texniki detallardan və maliyyə imkanlarından asılı olsa da, onun siyasi mənası artıq formalaşıb: qarşılıqlı asılılıq bu regionda sabitliyin əsas zəmanətlərindən biri kimi qəbul edilir və yaşıl enerji dəhlizi həmin asılılığın ən konkret institusional ifadəsidir. Uzunmüddətli perspektivdə bu dəhlizin uğuru regionun geosiyasi balansını da yenidən müəyyən edəcək.
Şəbnəm ZEYNALOVA,
XQ-nin siyasi analitiki, siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru, dosent