Cordano Bruno niyə yandı?

18.11.2026

Ayna portalından alınan məlumata görə, Icma.az xəbər verir.

Çox vaxt insanlar jurnalistin NƏ deməsi ilə deyil, NECƏ deməsi ilə cəlb olunurlar

Və taleyinə lənət etdi

Sakit bir həyat istəmirdim

Və o, od, od istəməyə davam etdi.

Kağız olduğunu unuduram

Oda? Onda get! Gəlirsən?

Və bir gün addımladı

Və orada boş yerə yandı

Axı o, kağız əsgəri idi...

Bulat Okujava bu mahnını 1950-ci illərin sonlarında yazıb. Niyə xatırladım? O gün ölkədən qaçmış bir "jurnalist"in internetdəki "proqramına" rast gəldim.

Mən mühakimə etməyəcəyəm; bu mənim funksiyam və ya missiyam deyil. Üstəlik, kim bilir, bəlkə də nə vaxtsa bizə də "jurnalist" sözü tətbiq edildikdə dırnaq işarələri içində yazılacaq və məlum olacaq ki, bu insanlar, bizdən fərqli olaraq, o vaxtlar "əsl jurnalistika" ilə məşğul olurdular, biz isə sadəcə "prinsipsiz konformistlər" idik. Kim bilir?

Amma düşünürəm ki, ETİRAZ adlı daha ümumi bir anlayış var. Bu, jurnalistikada da mövcuddur. Amma bu, tamamilə sonsuz deyil. Müqəddəs kitablarda deyilir ki, başlanğıcda SÖZ var idi. Bəziləri razılaşmaya bilər, amma jurnalistlər də SÖZün insanlarıdır. Mən bu insanların SƏNƏTKAR adlandırılmasını üstün tuturam. Əsl yazıçı sadəcə yazmır; o, hər hərfi, hər mətni çəkir. Bu, jurnalistlərə də aiddir...

İnsan davranışı yuxarıda qanunla, aşağıda isə mədəniyyətlə məhdudlaşdırılır. Aralarındakı boşluq çox böyük olduqda, böyük dəyişikliklər başlayır. Bilmirəm, bəlkə də biz çap mediası nümayəndələrinin son nəsliyik. Düşünürəm ki, çox şey dəyişə bilər, amma insanlar yazmağı dayandırmayacaqlar, baxmayaraq ki, bəziləri süni intellektin bunu onlar üçün edəcəyini iddia edirlər.

Qoy belə olsun! Amma bu prosesdə insan rolu tamamilə yox olmayacaq; bəziləri qalacaq. Jurnalistlər yeni texnologiyadan istifadə edənlərə və istifadə etməyənlərə bölünəcəklər və bunun hətta onların əmək haqqına da təsir etməsi mümkündür.

Bu şəkildə mühakimə yürüdərək, yenə də mənası və funksiyası hələ tam olaraq açıqlanmayan belə bir semiotik işarəyə, SÖZÜN fəlsəfi və mədəni konsepsiyasına gəlirik.

Amma bir daha cəsarətlə deyirəm ki, təəssüf ki, jurnalist üçün SÖZ, məlumat çatdırmağın passiv vasitəsi deyil, əsasən ETİRAZDIR. SÖZÜN bu tərəfi, xüsusən də SÖZÜN qarşısında müxtəlif süni maneələrin dayandığı ölkələrdə daha aydın şəkildə özünü göstərir. Çox vaxt insanlar jurnalistin NƏ deməsi ilə deyil, NECƏ deməsi ilə cəlb olunurlar. Yəqin ki, hər kəs "Ürəyimdən xəbər verdi zalım oğlu!" sözlərini xatırlayır!

Amma burada bir cazibə var. İnkişaf etmiş ölkələrdə jurnalistlərin ictimaiyyətin sevimlisinə çevrilməsinin qarşısını almağa çalışırlar. Jurnalistika jurnalistin öz etirazını ifadə etmək vasitəsinə çevrildikdə vəziyyət daha da pisləşir. Siyasətdən qorunmaq çətin olan iki sahə var: din və jurnalistika. Bəzən jurnalistin nə ilə məşğul olduğunu ayırd etmək olduqca çətindir: siyasət, yoxsa...

İstəsək də, istəməsək də, fakt faktlığında qalır: yeni media yaranır. Onlara istədiyiniz kimi ad verin! Amma bu, artıq reallıqdır. Mən onları sistemsiz media adlandırardım. Rusiya politoloqları bir neçə il əvvəl Aleksey Navalnı kimi müxalifət fiqurlarını belə adlandırırdılar. Bunlar ölkənin standart siyasi mənzərəsinə uyğun olmayan qüvvələr idi.

Mərhum Aleksey Navalnı özü Rusiyadakı mövcud siyasi quruluşu qəbul etsə də və onu görməzdən gəlməsə də, dissidentdən daha çox siyasətçi idi və hətta Moskva meri seçkilərində ikinci yeri tutmuşdu (guya Sobyaninə uduzmuşdu).

Hakimiyyətdə olanlar qaydaları pozublar; onların həmişə öz səbəbləri, öz qaydaları olub. Rusiyada sistemsiz müxalifət, jurnalistika və ziyalılar belə yaranıb.

Hətta bu belə problem deyil. Problemlər "güzgü effekti"nin işə düşdüyü, hakimiyyətin öz imicində və bənzərliyində yeni bir müxalifət yaratdığı zaman başlayır - yəni, hamımıza həmişə uğur gətirməyən "güzgü əksi" yaranır.

Allah bizi bundan qorusun. Böyük Nyutonun dediyi kimi, "Hər bir hərəkət üçün bərabər və əks reaksiya var". Bəlkə də buna görə ilk sosioloq Ogüst Kont öz nəzəriyyəsini fizika qanunlarına əsaslandırıb. Əlbəttə ki, insanlar daha mürəkkəb bir varlıqdır; xarici xüsusiyyətlər çox vaxt aldadıcıdır və Rusiya bu mərhələdə qaldığı müddətcə reaksiya həmişə dərhal hərəkətə bərabər olmur. Həqiqət isə həmişə birbaşa olmur. Sovet dövründə akademik Yakov Zeldoviçin yalnız bir dünyamızın - bir kainatın olduğunu iddia edən bir seminarda kosmologiya ilə bağlı bir məqaləyə şərh verərkən istehzalı şəkildə dediyi kimi: "Bəs Cordano Bruno niyə yandı?".

Müəllif: Hüseynbala Səlimov

Ən son xəbərləri və yenilikləri almaq üçün Icma.az saytını izləyin.
Читать полностью