Medicina portalından verilən məlumata əsasən, Icma.az bildirir.
Tədqiqatlar yaddaşın, düşünmə sürətinin, söz ehtiyatının və digər intellektual qabiliyyətlərin illər ərzində necə dəyişdiyini və inkişaf etdiyini sübut edib.
Medicina.az xəbər verir ki, beyin müxtəlif yaşlarda fərqli tapşırıq növlərini daha yaxşı yerinə yetirir: gənclər adətən daha sürətli reaksiya verirlər; yaş artdıqca isə insanlar bilik və təcrübə toplayır, mürəkkəb vəziyyətləri qiymətləndirmək və başqalarının emosiyalarını anlamaq bacarıqlarını inkişaf etdirirlər.
2025-ci ildə *Intelligence* jurnalında dərc olunan bir araşdırma maraqlı bir nəticəni ortaya qoyur: həyatda uğur qazanmaqla əlaqəli idrak və şəxsi xüsusiyyətlərin məcmusu təxminən 55–60 yaşlarında zirvəyə çatır. Müəlliflər doqquz xüsusiyyəti, o cümlədən idrak qabiliyyətlərini, emosional intellekti, idrak çevikliyini, empatiyanı və şəxsiyyət xüsusiyyətlərini təhlil ediblər.
Niyə intellektin zirvəsi yalnız gənclik dövrü ilə məhdudlaşmır?
Psixologiyada intellektin iki əsas komponenti arasında fərq qoyulur. Birincisi, *çevik intellekt* (fluid intelligence) – yeni məlumatları sürətlə emal etmək, qanunauyğunluqları müəyyən etmək və əvvəllər rast gəlinməyən problemləri həll etmək bacarığıdır. İkincisi isə *kristallaşmış intellekt* (crystallized intelligence) – bilik və söz ehtiyatının toplanması, həmçinin keçmiş təcrübədən istifadə etmək qabiliyyətidir.
Çevik intellekt çox vaxt gənclik dövründə zirvəyə çatır. Kristallaşmış intellekt isə, əksinə, onilliklər ərzində inkişaf etməyə davam edə bilər; çünki insanlar daim öyrənir, oxuyur, işləyir və yeni təcrübələr qazanırlar. Bu fakt, psixoloqlar Coşua Hartşorn (Joshua Hartshorne) və Laura Jerminin (Laura Germine) apardıqları və *Psychological Science* jurnalında dərc olunan tədqiqatla təsdiqlənir. Tədqiqatçılar 48 537 iştirakçıdan əldə edilən məlumatları təhlil edərək müəyyən ediblər ki, müxtəlif zehni qabiliyyətlər fərqli yaşlarda zirvəyə çatır. Məlumatların emal sürəti yeniyetməlik dövrünün sonlarına doğru ən yüksək səviyyədə olur; İşçi yaddaş adətən 30 yaş civarında zirvəyə çatır; lüğət ehtiyatı isə çox vaxt 60-70 yaşları arasında ən yüksək səviyyəyə yüksəlir.
Yaş artdıqca zəka hansı üstünlükləri qazanır?
Yetkinlik insana elə keyfiyyətlər bəxş edir ki, onları yalnız yaxşı yaddaş və ya sürətli reaksiya qabiliyyəti ilə qazanmaq mümkün deyil. Bunlara faktları ümumiləşdirmək, təkrarlanan qanunauyğunluqları tanımaq, qərarların nəticələrini qabaqcadan görmək və yalnız ilk təəssürata əsaslanaraq nəticə çıxarmaqdan çəkinmək bacarıqları daxildir.
Orta yaş və ondan sonrakı dövrlərdə insan daha zəngin həyat və peşə təcrübəsinə sahib olur. Bu, tanış vəziyyətləri tez bir zamanda müəyyən etməyə, praktiki həll yolları tapmağa və başqalarının davranışlarını daha dərindən anlamağa kömək edir.
Nəticə etibarilə, müxtəlif zehni və şəxsi xüsusiyyətlərin məcmusunu nəzərə alsaq, tədqiqatçılar 55–60 yaş aralığını mühüm bir mərhələ kimi qeyd edirlər.
Aygün Musayeva