Icma.az, Kulis.az portalına istinadən məlumatı açıqlayır.
Kulis.az İbrahim Azizin "Fəlsəfənin nəhəngi" yoxsa sənətin qənimi?" yazısını təqdim edir.
Qərb fəlsəfəsindən danışanda hamının ağlına ilk o gəlir: Platon (Əflatun). O, sadəcə filosof deyil, təfəkkür tarixinin sütunudur.
Hətta ingilis filosofu Alfred Vaythed bütün Avropa fəlsəfəsini bir cümlə ilə belə yekunlaşdırıb: “Bütün fəlsəfə tarixi Platona yazılmış dipnotlardan ibarətdir”.
Amma bu "nəhəng" haqqında bilmədiyiniz, bəlkə də eşidəndə sizi qəzəbləndirəcək bir həqiqət var: O, sizin sevdiyiniz bütün şairlərin, rəssamların və rejissorların qənimi idi.
Aristoklesdən "Matrix"ə: İki dünya nəzəriyyəsi
Gəlin, məsələyə lap əvvəldən, Aristoklesdən başlayaq. Bəli, onun əsl adı bu idi. Platon (geniş, enli) ləqəbini ona ya idmançı cüssəsinə, ya da geniş alnına görə vermişdilər.
Zadəgan idi, güclü idi, amma həyatının ən böyük travmasını sevimli müəllimi Sokratın "gəncləri yoldan çıxarmaq" ittihamı ilə edam edilməsi zamanı aldı.
Bu hadisə onu demokratiyadan iyrəndirdi və ömrünü "Ədalətli Dövlət" axtarışına həsr etməyə vadar etdi.
Məhz bu nöqtədə Platon bizə "Matrix" filmini xatırladan məşhur nəzəriyyəsini təqdim edir: İki Dünya Nəzəriyyəsi.
Platona görə, toxunduğunuz stul, iylədiyiniz gül, sevdiyiniz insan – heç biri gerçək deyil.
Bu dünya sadəcə kölgələr səltənətidir. Burada hər şey çürüyür, paslanır və ölür. Əsl həqiqət isə başqa yerdə, İdeyalar Dünyasındadır.
Dünyadakı bütün stullar o mükəmməl "Stul ideyası"nın sadəcə uğursuz kopyalarıdır.
"Sənətkar – parazitdir!": Təqlidin təqlidi
Və elə buradaca Platon sənət adamlarına müharibə elan edir. "Sənətkar – parazitdir!" Platonun İdeal Dövlətində şairə, rəssama, dramaturqa yer yoxdur.
Niyə? Çünki yaşadığımız dünya onsuz da İdeyalar aləminin solğun bir kölgəsidir (saxtadır). Sənətkar isə bu kölgənin şəklini çəkərək "təqlidin təqlidini" yaradır.
Yəni yalanı ikiqat artırır! Deməli, bunlar həqiqi ola bilməz. Bura əsl gerçəkliyin olduğu yerdir. Hər şeyin mükəmməl, dəyişməz və əbədi forması orada mövcuddur.
Platon öz ideal dövlət modelində sənət adamlarına – şairlərə, rəssamlara və dramaturqlara qətiyyən yer olmadığını bəyan edir.
Onun fəlsəfəsinə görə, yaşadığımız bu maddi dünya onsuz da İdeyalar Dünyasının solğun bir kölgəsi, yəni saxta bir görüntüdür.
Sənətkar isə bu kölgəni təqlid edərək saxtakarlığı ikiqat artırır; təqlidin təqlidini yaradır. Bu illüziyalar insanların zəkasını dumanlandırır, onları həqiqətdən uzaqlaşdırır və məntiqi düşüncəni korlayır.
Məhz buna görə də ideal cəmiyyətdə bu cür zərərli illüziyaçılara yer yoxdur.
Hissli insanlar yox, funksional robotlar
Musiqi və poeziya insanı yumşaldır, onu döyüşkənlikdən və sərtlikdən uzaqlaşdırır.
Kədərli musiqi dinləyən gənclər zəifləyir, iradələri sınır.
Komediya isə insanı ciddiyyətdən uzaqlaşdırıb məsxərəyə öyrəşdirir.
İdeal dövlətdə bizə “hissli” insanlar yox, “funksional” vətəndaşlar lazımdır. Sənət, insanın daxilindəki nizam-intizamı pozan bir virusdur.
Bu səbəbdən, bütün sənət əsərləri senzura edilməli, əksəriyyəti isə yandırılmalıdır.
Ağılın məğlubiyyəti: Hisslərin manipulyasiyası
Homer? Şekspir? Dostoyevski? Bu insanlar Platona görə bilmədikləri şeylər haqqında danışırlar. Bir rəssam çəkməçi şəkli çəkə bilər, amma o, çəkmə tikə bilməz.
O, sadəcə görüntünü oğurlayır. Sənətkar reallıqda heç bir faydası olmayan, həyatda heç bir problemi həll edə bilməyən parazitdir.
Cəmiyyətə həkim lazımdır, mühəndis lazımdır, dülgər lazımdır. Sənət, insanın ən ali qabiliyyəti olan “Ağıla” deyil, onun ən aşağı, heyvani tərəfi olan “Hisslərə” xitab edir.
Bir faciə əsərinə baxıb ağlayan insan, öz iradəsini itirmiş, hisslərin quluna çevrilmiş aciz bir varlıqdır.
Şairlər və rejissorlar sizin ruhunuzu oxşamır, onlar zəif damarlarınızdan yapışaraq sizi manipulyasiya edirlər.
Platonun sənəti "yalan" və sənətkarı "parazit" adlandırması, insanı sadəcə yeyib-içən və məntiqi əmrləri yerinə yetirən bioloji robota çevirmək cəhdidir.
İdeal Dövlət, yoxsa mükəmməl həbsxana?
Onun "İdeal Dövləti" əslində mükəmməl bir həbsxanaya bənzəyir. Rəssam sadəcə gördüyü ağacı kopyalamır. O, ağacın mahiyyətini, onun ruhunu kətana köçürür.
Tarixçilər nə baş verdiyini yazır, şairlər isə nə baş verə biləcəyini, yəni ehtimalı və ümumbəşəri həqiqətləri yazır.
Buna görə də poeziya tarixdən daha fəlsəfi və ciddidir. Sənətkar görüntünü oğurlamır, o, görüntünün arxasında gizlənən və adi gözlə görünməyən mənanı bizə göstərir.
Platon hisslərdən qorxur, çünki onları idarə edə bilmir.
Göz yaşının gücü: Katarsis və təmizlənmə
Amma insan ağlaya bildiyi üçün insandır, daşdan fərqi bundadır. Biz teatrda faciəyə baxanda, musiqi dinləyib kədərlənəndə zəifləmirik.
Əksinə, içimizdə yığılıb qalan mənfi enerjidən, qorxudan və gərginlikdən azad oluruq. Aristotel buna “Katarsis” (təmizlənmə) deyir.
Musiqi insanı transa sala, reallıqdan qopara və onu idarəolunan kütləyə çevirə bilər. Bu mənada, musiqi bəzən zəkanı uyutmaq üçün bir vasitə hesab olunurdu.
Danılmazdır ki, vaxtilə musiqini sadəcə əyləncə deyil, həm də zəkanı dumanlandıran və ruhu kölələşdirən bir qüvvə sayanlar var idi.
Bozluq səltənətinə qarşı sənət üsyanı
Platon həndəsəni və qanunları ucaldır. Amma unudur ki, bütün böyük kəşflər əvvəlcə bir xəyal olaraq yaranıb.
Sənətkarların yaratdığı o illüziya dünyası olmasaydı, bəşəriyyət mağaradan çıxa bilməzdi. İnsanı inkişaf etdirən quru qanunlar yox, “daha fərqli bir dünya mümkündür” xəyalını quran yaradıcı zəkadır.
Platonun sənətçiləri qovduğu dövlət, tənqidin, fərqli düşüncənin və rənglərin olmadığı bir bozluq səltənətidir.
Kimin nə hiss edəcəyinə, nəyə güləcəyinə dövlət qərar verirsə, orada insanlıq ölür.
Sənət, hakimiyyətə və doqmalara qarşı ən böyük üsyandır.
Məhz buna görə Platon ondan qorxur. Çünki sənət insanı azad edir, Platon isə itaətkar qullar istəyir.
Sənət saxta görüntü deyil, o, reallığın dözülməz ağırlığına qarşı ən böyük sığınacaqdır.