10 manatlıq nizamnamə kapitalı ilə milyonluq tender: problem haradadır?

Nizamnamə kapitalı 10 manat olan şirkət milyon manatlıq dövlət tenderini qazana bilərmi? Bəli, qanunvericilikdə belə bir şirkəti yalnız kapitalının azlığına görə avtomatik kənarlaşdıran ümumi tələb yoxdur. Ancaq bu fakt daha vacib bir sual doğurur: dövlət milyon manatlıq müqaviləni etibar etdiyi şirkətin həmin işi icra etmək üçün kifayət qədər maliyyə, texniki və təşkilati imkanlara malik olduğuna necə əmin olur?
Məsələ 10 manatın özündə deyil. Məsələ dövlət sifarişinin qalibinin hansı meyarlarla seçilməsində, onun real imkanlarının necə yoxlanılmasında və qərarın nə dərəcədə şəffaf olmasındadır.
Nizamnamə kapitalı şirkətin maliyyə vəziyyətini bütövlükdə əks etdirmir. Kapitalı az olan şirkətin bank kredit xətti, dövriyyəsi, təcrübəsi, avadanlığı və peşəkar komandası ola bilər. Əksinə, yüksək nizamnamə kapitalı da müqavilənin uğurla icra ediləcəyinə zəmanət vermir.
“Dövlət satınalmaları haqqında” Qanunun 23-cü maddəsi təchizatçıların uyğunluq göstəricilərini müəyyən edir. Bunlara müqavilənin icrası üçün müvafiq sahədə peşəkarlıq və təcrübə, maliyyə imkanları və ödəmə qabiliyyəti, texniki imkanlar və maddi-texniki baza, eləcə də işçi qüvvəsi daxildir.
Nazirlər Kabinetinin 30 dekabr 2023-cü il tarixli 494 nömrəli Qərarı isə müəyyən satınalma metodları üzrə təcrübə və maliyyə imkanlarının qiymətləndirilməsi meyarlarını konkretləşdirir. Müvafiq hallarda əvvəlki müqavilələr, bank dövriyyəsi, maliyyə hesabatları və digər göstəricilər nəzərə alınır.
Burada mühüm fərq var: qanunvericilikdə bütün şirkətlər üçün nizamnamə kapitalının müqavilə məbləğinin müəyyən faizinə bərabər olmasını tələb edən ümumi qayda yoxdur. Bununla belə, şirkət konkret satınalmanın şərtlərində nəzərdə tutulan uyğunluq tələblərinə cavab verməlidir.
Problem şirkətin kapitalının az olmasından avtomatik yaranmır. Əsas risk onun maliyyə, texniki və təşkilati imkanlarının üzərinə götürdüyü öhdəliyə uyğun gəlməməsi və ya bu imkanların qiymətləndirilməsinin formal xarakter daşımasıdır.
Şirkətin əvvəlki müqavilələri, maliyyə göstəriciləri və texniki resursları satınalma predmetinin tələbləri ilə müqayisə edilməlidir. Təqdim olunan sənədlərin həqiqiliyi və uyğunluğu yoxlanılmalı, qalibin seçilməsi tətbiq olunan meyarlarla əsaslandırılmalıdır. Əks halda, müqavilənin gecikməsi, keyfiyyətsiz icrası və əlavə xərclər kimi risklər yarana bilər.
Konkret şirkət barədə nəticəyə gəlmək üçün isə nizamnamə kapitalı haqqında məlumat kifayət etmir. Tenderin şərtləri, ehtimal olunan qiyməti, qalibin təklifi, uyğunluq sənədləri, qiymətləndirmə qərarı və müqavilənin icra vəziyyəti birlikdə araşdırılmalıdır. Bu məlumatlar olmadan qanun pozuntusu barədə hökm vermək düzgün olmaz.
Dövlət satınalmalarında şəffaflıq yalnız qalib şirkətin adının elan edilməsi ilə məhdudlaşmamalıdır. İctimaiyyət qalibin hansı meyarlarla seçildiyini, tələb olunan uyğunluğu necə təsdiqlədiyini və müqavilənin icrasının hansı mərhələdə olduğunu mümkün qədər aydın görə bilməlidir.
Belə yanaşma həm dövlət vəsaitinin səmərəli istifadəsinə nəzarəti gücləndirər, həm də əsassız şübhələrin qarşısını alar. Eyni zamanda, müqaviləni həqiqətən icra etmək imkanına malik olan şirkətlər üçün daha ədalətli rəqabət mühiti yaradar.
Nəticə etibarilə, əsas məsələ 10 manatlıq nizamnamə kapitalı deyil. Əsas məsələ milyon manatlıq öhdəliyin icrası üçün tələb olunan real imkanların necə qiymətləndirilməsi və bu qiymətləndirmənin nə dərəcədə şəffaf olmasıdır. Dövlət satınalmalarında etimad məhz bu suallara əsaslandırılmış cavab verildikdə formalaşır.
İbrahim Məmmədli,
Satınalma və təchizat zənciri üzrə mütəxəssis