14 bəndlik ABŞ İran sülh planı açıqlandı

ABŞ və İran arasında imzalanmış Anlaşma Memorandumu atəşkəsin əhatəsini genişləndirməyi və Hörmüz Boğazından nəqliyyat axınının bərpasını hədəfləyir.

Marja xəbər verir ki, lakin ingilis dilində 800 sözdən az olan 14 bəndlik çərçivə sənədi bir çox detalları, o cümlədən İranın nüvə proqramı kimi həssas məsələni sonrakı mərhələyə saxlayır. Bununla belə, sənəd İrana böyük maliyyə imkanları vəd edir: sanksiyaların qaldırılması ilə İranın neftini dünya bazarına sata bilməsi, həmçinin dondurulmuş aktivlərdə milyardlarla dollara çıxış və 300 milyard dollarlıq maliyyələşmə imkanı.

Tramp administrasiyası çoxbəndli sazişlərin böyük tərəfdarıdır. Qəzza zolağında hərbi əməliyyatlara son qoymağı hədəfləyən razılaşma 20 bəndlik plan idi. Administrasiyanın Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsini dayandırmaq üzrə reallaşmamış planı isə 28 bənddən ibarət idi.

1. Amerika Birləşmiş Ştatları və İran İslam Respublikası, habelə onların hazırkı müharibədəki müttəfiqləri bu Anlaşma Memorandumunu bütün cəbhələrdə, o cümlədən Livanda hərbi əməliyyatların dərhal və daimi şəkildə dayandırıldığını elan etmək üçün imzalayır. Tərəflər bundan sonra bir-birinə qarşı hər hansı müharibəyə və ya hərbi əməliyyata başlamamağı, bir-birinə qarşı güc tətbiqi ilə hədələməmək və güc tətbiq etməmək öhdəliyi götürür, həmçinin Livanın ərazi bütövlüyü və suverenliyinin təmin olunmasını qəbul edirlər. Yekun saziş bütün cəbhələrdə, o cümlədən Livanda müharibənin daimi şəkildə başa çatmasını və bu bəndin digər müddəalarını təsdiqləyəcək.

2. Amerika Birləşmiş Ştatları və İran İslam Respublikası bir-birinin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət etməyi, bir-birinin daxili işlərinə müdaxilə etməmək öhdəliyini götürürlər.

3. Amerika Birləşmiş Ştatları və İran İslam Respublikası qarşılıqlı razılıq əsasında uzadıla biləcək maksimum 60 gün müddətində yekun saziş üzrə danışıqlar aparmaq və bu sazişə nail olmaq öhdəliyi götürürlər.

4. Bu Anlaşma Memorandumu imzalandıqdan dərhal sonra Amerika Birləşmiş Ştatları İran İslam Respublikasına qarşı tətbiq etdiyi dəniz blokadasını, eləcə də hər cür maneə və əngəlləri aradan qaldırmağa başlayacaq və 30 gün ərzində dəniz blokadasına tam şəkildə son qoyacaq. Bu müddət ərzində gəmilərin hərəkəti İran İslam Respublikası tərəfindən bərpa edilən müharibədən əvvəlki nəqliyyat axınının səviyyəsinə uyğun olacaq. Amerika Birləşmiş Ştatları həmçinin yekun sazişdən sonra 30 gün ərzində qüvvələrini İran İslam Respublikasının yaxınlığından çıxarmaq öhdəliyi götürür.

5. Bu Anlaşma Memorandumu imzalandıqdan sonra İran İslam Respublikası ən yüksək səylərini göstərərək kommersiya gəmilərinin Fars körfəzindən Oman dənizinə və əks istiqamətdə 60 gün müddətinə ödənişsiz və təhlükəsiz keçidini təmin etmək üçün tədbirlər görəcək. Kommersiya gəmilərinin hərəkəti dərhal başlayacaq. Texniki və hərbi maneələrin aradan qaldırılması, habelə İran İslam Respublikası tərəfindən minaların təmizlənməsi ehtiyacı nəzərə alınmaqla, bu rejim 30 gün ərzində tam tətbiq ediləcək. İran İslam Respublikası Hörmüz Boğazında gələcək idarəetmə və dəniz xidmətlərini müəyyənləşdirmək üçün Oman Sultanlığı ilə dialoq aparacaq. Bu müzakirələr Fars körfəzi sahilində yerləşən digər dövlətlərlə birlikdə, tətbiq olunan beynəlxalq hüquqa və Hörmüz Boğazının sahilyanı dövlətlərinin suveren hüquqlarına uyğun şəkildə aparılacaq.

6. Amerika Birləşmiş Ştatları regional tərəfdaşlarla birlikdə İran İslam Respublikasının yenidən qurulması və iqtisadi inkişafı üçün ən azı 300 milyard ABŞ dolları həcmində yekun və qarşılıqlı razılaşdırılmış plan hazırlamaq öhdəliyi götürür. Bu planın icra mexanizmi 60 gün ərzində yekun sazişin bir hissəsi kimi tamamlanacaq. Müvafiq maliyyə əməliyyatları üçün tələb olunan bütün lisenziyalar, güzəştlər və icazələr Amerika Birləşmiş Ştatları tərəfindən veriləcək.

7. Amerika Birləşmiş Ştatları İran İslam Respublikasına qarşı bütün növ sanksiyalara, o cümlədən Birləşmiş Millətlər Təşkilatı Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrinə son qoymaq öhdəliyi götürür.

Bura Atom Enerjisi üzrə Beynəlxalq Agentliyin Rəhbərlər Şurasının qətnamələri, ABŞ-ın bütün birtərəfli sanksiyaları, həmçinin ilkin və ikinci dərəcəli sanksiyalar daxildir. Bunlar yekun sazişin bir hissəsi kimi razılaşdırılmış qrafik əsasında aradan qaldırılacaq. İran İslam Respublikası və Amerika Birləşmiş Ştatları yuxarıda qeyd olunan sanksiyaların ləğvi məsələsinin kritik əhəmiyyət daşıdığını qəbul edir və bu məsələlər üzrə qarşılıqlı razılığa nail olmaq üçün onları danışıqlarda dərhal müzakirə etmək niyyətlərini ifadə edirlər.

8. İran İslam Respublikası nüvə silahı əldə etməyəcəyini və ya inkişaf etdirməyəcəyini bir daha təsdiqləyir. Amerika Birləşmiş Ştatları və İran İslam Respublikası zənginləşdirilmiş material ehtiyatlarının taleyi məsələsini qarşılıqlı razılaşdırılacaq mexanizm əsasında həll etməyə razılaşıblar. Bu mexanizm yeddinci bənddə qeyd olunan qrafikə uyğun olacaq və minimum metodologiya kimi həmin materialların Atom Enerjisi üzrə Beynəlxalq Agentliyin nəzarəti altında yerindəcə daha aşağı zənginləşdirmə səviyyəsinə endirilməsini nəzərdə tutacaq. Tərəflər həmçinin İran İslam Respublikasının nüvə ehtiyacları ilə bağlı zənginləşdirmə məsələsini və qarşılıqlı razılaşdırılmış digər mövzuları müzakirə etməyə razılaşıblar. Bu müzakirələr yekun sazişdə razılaşdırılacaq qənaətbəxş çərçivəyə əsaslanacaq. Yekun saziş bu bəndin müddəalarını təsdiqləyəcək. Amerika Birləşmiş Ştatları və İran İslam Respublikası yuxarıda qeyd olunan nüvə məsələlərinin kritik əhəmiyyət daşıdığını qəbul edir. Tərəflər bu məsələlər üzrə qarşılıqlı razılığa nail olmaq üçün onları danışıqlarda dərhal müzakirə etmək niyyətlərini ifadə edirlər.

9. Yekun sazişə qədər Amerika Birləşmiş Ştatları və İran İslam Respublikası mövcud status-kvonu qorumağa razılaşırlar. İran İslam Respublikası öz nüvə proqramının hazırkı status-kvosunu saxlayacaq, Amerika Birləşmiş Ştatları isə yeni sanksiyalar tətbiq etməyəcək və regiona əlavə qüvvələr yerləşdirməyəcək.

10. Amerika Birləşmiş Ştatları bu Anlaşma Memorandumu imzalandıqdan dərhal sonra və sanksiyaların ləğvinə qədər ABŞ Maliyyə Nazirliyinin İran xam neftinin, neft məhsullarının və törəmə məhsullarının ixracı, eləcə də bank əməliyyatları, sığorta, nəqliyyat və digər əlaqəli xidmətlər üçün güzəştlər verəcəyini öhdəsinə götürür.

11. Amerika Birləşmiş Ştatları bu Anlaşma Memorandumunun icrasına başlanıldıqdan sonra İran İslam Respublikasının dondurulmuş və ya məhdudlaşdırılmış vəsait və aktivlərinin istifadəyə tam açılmasını təmin etmək öhdəliyi götürür. Amerika Birləşmiş Ştatları və İran İslam Respublikası bu vəsaitlərin azad edilməsi ilə bağlı prosedurları danışıqlar zamanı qarşılıqlı razılaşdıracaqlar. Həmin vəsaitlər ilkin hesabda saxlanılmasından və ya köçürülməsindən asılı olmayaraq, İran İslam Respublikasının Mərkəzi Bankı tərəfindən müəyyən edilən istənilən son benefisiara ödəniş üçün tam istifadə edilə bilən formada təqdim olunacaq. Amerika Birləşmiş Ştatları bununla bağlı bütün zəruri lisenziya və icazələri vermək öhdəliyi götürür.

12. Amerika Birləşmiş Ştatları və İran İslam Respublikası bu Anlaşma Memorandumunun uğurlu icrasına və gələcək yekun sazişə riayət olunmasına nəzarət etmək üçün icra mexanizminin yaradılmasına razılaşırlar.

13. Bu Anlaşma Memorandumu imzalandıqdan və Memorandumun 1, 4, 5, 10 və 11-ci bəndlərinin icrasına başlanıldıqdan, həmçinin bu tədbirlərin icrası davam etdirildikdən sonra Amerika Birləşmiş Ştatları və İran İslam Respublikası yalnız digər bəndlər üzrə yekun sazişlə bağlı danışıqlara başlayacaqlar.

14. Yekun saziş BMT Təhlükəsizlik Şurasının məcburi qüvvəyə malik qətnaməsi ilə təsdiqlənəcək.

Maraqlıdır ki, Anlaşma Memorandumu yalnız İran və ABŞ arasında imzalansa da, tərəflər yekun sazişin bütün BMT Təhlükəsizlik Şurası tərəfindən təsdiqlənməli olduğu ilə razılaşırlar. BMT Təhlükəsizlik Şurasına veto hüququna malik beş daimi üzv — ABŞ, Böyük Britaniya, Fransa, Çin və Rusiya daxildir. Bu, sazişdən imtinanı daha çox qlobal narahatlıq məsələsinə çevirə və gələcək ABŞ administrasiyası və ya İran rejimi üçün sazişdən geri çəkilməyi daha çətin edə bilər.