15 yaşa qədər sosial şəbəkə qadağası: Azərbaycanda da mümkündürmü?

Fransa parlamentinin aşağı palatası olan Milli Assambleyanın deputatları ölkədə 15 yaşdan kiçik uşaqların sosial şəbəkələrdən istifadəsini qadağan edən qanun layihəsini dəstəkləyiblər.

Fransa Prezidenti Emmanuel Makron da 15 yaşına çatmamış uşaqların sosial şəbəkələrdən istifadəsinə qadağa qoyulması fikrini dəstəkləyib.

“Nəhayət ki, 1 sentyabrdan etibarən uşaqlarımız və yeniyetmələrimiz qorunacaqlar. Mən bunun qayğısına qalacağam”, - o, “X” sosial şəbəkəsində yazıb.

Bu yanaşmanın Türkiyə ilə paralel şəkildə Azərbaycanda da tez-tez gündəmə gəlməsi “belə bir qanun qəbul olunsa, real nəzarət mexanizmi necə qurulacaq?” sualını aktuallaşdırır.

Milli Məclisin deputatı Elnarə Akimova Ölkə.Az-a açıqlamasında bildirib ki, bu cür qadağaların əsas çətinliyi onların kağız üzərində deyil, real həyatda necə işləyəcəyidir.

Onun sözlərinə görə, Fransa və Avstraliya nümunələri göstərir ki, məsələ təkcə yaş həddini qanuna yazmaqla bitmir, əsas yük nəzarət mexanizmlərinin üzərinə düşür:

"Azərbaycan kontekstində də müzakirə məhz bu nöqtədə mürəkkəbləşir. Əgər 15 yaşa qədər uşaqların sosial şəbəkələrdən istifadəsi qanunla məhdudlaşdırılarsa, ilk nəzarət aləti texniki mexanizmlər olacaq. Yəni sosial platformaların yaş təsdiqi sistemləri daha sərt hala gətirilməlidir. Bu, telefon nömrəsi, şəxsiyyət sənədi və ya valideyn razılığı üzərindən həyata keçirilə bilər. Ancaq reallıq göstərir ki, uşaqlar texniki məhdudiyyətləri aşmaqda kifayət qədər çevikdirlər. Valideynin məlumatları ilə hesab açmaq, yaşı böyütmək və ya alternativ platformalara keçmək riski həmişə qalacaq. Ona görə də təkcə platformalara məsuliyyət yükləmək effektiv nəzarət demək deyil.

İkinci və daha real nəzarət xətti ailə üzərindən qurula bilər. Belə qanunlar faktiki olaraq valideyn məsuliyyətini artırır. Valideyn nəzarət proqramları, uşaqlar üçün ayrıca “uşaq profili” rejimləri və internet provayderlər üzərindən filtrasiya mexanizmləri bu modelin əsas dayaqları ola bilər. Azərbaycanda bu istiqamətdə hüquqi baza yaradılsa da, valideynlərin rəqəmsal savadlılığı hələlik ciddi məhdudiyyət olaraq qalır. Qanun olsa belə, valideyn bu mexanizmlərdən istifadə etmirsə, nəzarət formal xarakter daşıyacaq".

Deputat onu da qeyd edib ki, məktəblərdə telefon istifadəsinin məhdudlaşdırılması isə nisbətən daha asan tətbiq olunan sahədir:

"Burada nəzarət birbaşa məktəb administrasiyasının və müəllimlərin üzərinə düşür. Telefonların dərs vaxtı yığılması, xüsusi dolablarda saxlanması və ya ümumiyyətlə məktəbə gətirilməsinin qadağan edilməsi texniki baxımdan mümkündür. Lakin bu da yalnız məktəb mühiti ilə məhdudlaşır və uşağın dərsdənkənar vaxtlarda sosial şəbəkələrə çıxışını tam aradan qaldırmır.

Türkiyə və Azərbaycan kimi ölkələrdə belə bir qanunun tətbiqində əsas risk onun repressiv yox, simvolik xarakter almasıdır. Yəni qanun qəbul edilir, amma nə texniki infrastruktur, nə də ictimai razılaşma tam formalaşmadığı üçün real təsiri zəif olur. Effektiv nəzarət yalnız cərimə və qadağa ilə deyil, paralel olaraq maarifləndirmə, valideyn təlimləri və məktəblərdə rəqəmsal davranış mədəniyyətinin aşılanması ilə mümkündür.

Azərbaycanda belə bir qanun qəbul olunsa, nəzarət mexanizmi üçtərəfli olmalıdır: platformalar üzərindən texniki məhdudiyyətlər, ailə daxilində valideyn nəzarəti və məktəblərdə institusional qaydalar. Bu zəncirin hər hansı halqası zəif olarsa, qanun faktiki təsir gücünü itirəcək və sadəcə “niyyət bəyanatı” səviyyəsində qalacaq".

Həmidə İbrahimova