ABŞ İran: daş qayaya rast gəlib

Tərəflər barış ssenarilərini uzlaşdıra biləcəklərmi?

ABŞ və İran arasında son günlər yenidən kəskinləşən qarşıdurma Yaxın Şərqdə vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirib. Analitiklər hesab edirlər ki, hazırkı gərginlik qlobal enerji bazarlarına və beynəlxalq ticarət marşrutlarına ciddi təsir göstərə bilər.

Son hadisələrin mərkəzində ABŞ hərbi qüvvələrinin İranın neft daşımalarında istifadə olunan üç tankerə endirdiyi zərbələr dayanır. Vaşinqton bu addımı İran tərəfindən ABŞ hərbi gəmilərinə qarşı həyata keçirildiyi bildirilən raket hücumlarına cavab olaraq izah edib. ABŞ rəsmiləri hücumların müdafiə xarakteri daşıdığını və İranın hərbi potensialını məhdudlaşdırmağa yönəldiyini bildiriblər. Bununla yanaşı, İran tərəfi ABŞ-ı beynəlxalq hüququ pozmaqda və regionda vəziyyəti daha da gərginləşdirməkdə ittiham edir.

Tehran hadisələrə sərt reaksiya verərək ABŞ-ın Körfəz bölgəsindəki enerji maraqlarının və infrastrukturunun hədəfə çevrilə biləcəyi barədə xəbərdarlıq edib. İran rəsmilərinin bəyanatları göstərir ki, ölkə qarşıdurmanı iqtisadi və enerji təhlükəsizliyi aspektlərində də davam etdirməyə hazırdır. Bu isə xüsusilə dünyanın ən strateji enerji marşrutlarından biri hesab edilən Hörmüz boğazının gələcəyi ilə bağlı narahatlıqları artırır. Son günlər burada tankerlərin hərəkətinin azalması və təhlükəsizlik risklərinin artması beynəlxalq bazarlarda dərhal hiss olunub. Neft qiymətləri son həftələrin ən yüksək səviyyəsinə yüksəlib. Əgər qarşıdurma davam edər və boğazdan keçən yük daşımalarına daha ciddi məhdudiyyətlər tətbiq olunarsa, enerji qiymətlərində yeni sıçrayışlar müşahidə oluna bilər.

Mövcud böhranın digər diqqətçəkən tərəfi İranın hərbi ritorikasını gücləndirməsidir. Tehran yeni “Qasem Basir” ballistik raketini təqdim edərək təhlükələrə qarşı qabaqlayıcı zərbələr endirmək hüququnu vurğulayıb. İran rəsmilərinin sözlərinə görə, yeni raket əvvəlki modellərlə müqayisədə daha dəqiq və uzaq məsafələri vurmaq imkanına malikdir.

Qarşıdurmanın regional təsirləri də artıq hiss olunmağa başlayıb. İranın dəstəklədiyi husi qüvvələrinin Səudiyyə Ərəbistanındakı enerji obyektlərinə hücumları Yaxın Şərqdə təhlükəsizlik risklərini artırıb. Görünür, ABŞ–İran qarşıdurması ikitərəfli çərçivədən çıxaraq daha geniş regional xarakter almaq potensialına malikdir. Belə bir ssenari Körfəz ölkələrinin təhlükəsizliyi ilə yanaşı, beynəlxalq enerji təchizatına da ciddi zərbə vura bilər.

Bununla belə, informasiya müharibəsi fonunda yayılan bütün iddiaların təsdiqlənmədiyini də qeyd etmək vacibdir. Məsələn, İran tərəfi ABŞ hərbi gəmilərinə uğurlu raket zərbələri endirdiyini bəyan etsə də, Vaşinqton bu məlumatları təkzib edir və müstəqil mənbələr tərəfindən həmin iddiaların təsdiqi hələlik mövcud deyil.

Hazırkı mərhələdə əsas sual tərəflərin tammiqyaslı hərbi toqquşmaya gedib-getməyəcəyidir. Mövcud dinamika göstərir ki, həm Vaşinqton, həm də Tehran qarşı tərəfə təzyiq göstərməyə çalışsa da, genişmiqyaslı müharibənin iqtisadi və siyasi nəticələrinin onlar üçün ağır ola biləcəyini anlayırlar. Ona görə də yaxın günlərdə diplomatik kanalların yenidən aktivləşdirilməsi ehtimalı istisna edilmir. Lakin Hörmüz boğazında davam edən qarşıdurma və qarşılıqlı cavab zərbələri regionun hələ bir müddət yüksək risk zonası olaraq qalacağını göstərir.

N.BEYDİYEVA
XQ