ABŞ Rusiyaya meydan oxuyur

ABŞ Prezidenti Donald Trampın administrasiyası Liviyada diplomatik mövcudluğunu bərpa edir. Dövlət Departamenti Konqresə silahlı qruplar arasında artan toqquşmalar səbəbindən 2014-cü ildə bağlanan Tripolidəki səfirliyi yenidən açmaq niyyəti barədə məlumat verib. Oxşar proses ölkənin başqa bir hissəsində, Vaşinqtonun konsulluğu yenidən açmağa ümid etdiyi şərqdə də davam edir. ABŞ-ın yenilənmiş əlaqəsi Liviyanın yenidən birləşdirilməsi planı ilə əlaqəli ola bilər ki, ABŞ rəsmiləri Rusiyanın təsirini azaldacağına ümid edirlər.

Mənbələr Associated Press-ə bildiriblər ki, Dövlət Departamenti Konqresi Tripolidəki səfirliyi yenidən açmaq planları barədə məlumatlandırıb. Onların sözlərinə görə, Dövlət Departamenti diplomatik missiyanın bərpası üçün qanunvericilərdən təxminən 41 milyon dollar istəyib.

Dövlət Departamenti hesab edir ki, səfirliyin yenidən açılması Vaşinqtonun milli maraqlarına uyğun olardı. Dövlət Departamentinin qeydində bildirilir ki, "ABŞ potensial rəqiblərinin və digər düşmən aktyorların təsirlərini fəal şəkildə genişləndirdiyi bölgələrdə iştirakını davam etdirməlidir. Liviyanın Aralıq dənizindəki strateji mövqeyi və regional təhlükəsizlik, enerji bazarları və miqrasiya axınlarındakı rolu onu ABŞ maraqları üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir. Ölkədəki qeyri-sabitlik, ABŞ və müttəfiqlərinin Şimali Afrikadakı məqsədlərini təhdid edən, xüsusilə də Rusiyanın yaxın rəqiblərinin müdaxiləsinin artmasına səbəb olub".

Tripolidəki ABŞ səfirliyi 2014-cü ildə diplomatik məhəllələrə yaxın ərazidə Liviya milisləri arasında baş verən toqquşmalar nəticəsində təhlükəsizlik vəziyyətinin kəskin şəkildə pisləşməsi səbəbindən bağlanmışdı. Həmin vaxt binanın təhlükəsizliyini təmin edən təxminən 158 diplomatik heyət və 80 dəniz piyadası Tunisə təxliyə edilmişdi. Lakin bu ilin mart ayında Dövlət Departamenti Konqresə səfirliyin mümkün yenidən açılması üçün hazırlıqlara başlamağı planlaşdırdığını bildirdi. Bundan əlavə, ABŞ Tripoli ilə, eləcə də Liviyanın şərqindəki Benqazi bölgəsindəki rəqib düşərgə ilə davamlı diplomatik və hərbi əlaqələr saxlayır.

Dövlət Departamenti həmçinin Liviyanın şərqindəki mövcudluğunu artırmağı planlaşdırır. Şərqi Liviya hökuməti tərəfindən idarə olunan Milli İnkişaf Agentliyinin (NDA) baş direktoru Mahmud Fürcani 19 iyulda ABŞ-ın Benqazidəki konsulluğunu tezliklə yenidən açacağını elan edib. O, sosial mediada bunun Liviya Milli Ordusunun (LMO) komandan müavini, LMO lideri Xəlifə Haftarın kiçik oğlu və onun ən çox ehtimal olunan varisi hesab edilən Səddam Haftarın səylərinin nəticəsi olduğunu bildirib. Fürcaniyə görə, Səddam ABŞ-a son səfəri zamanı şərqi Liviya sakinləri üçün ABŞ vizaları ilə bağlı danışıqlar apara bilib.

Səddam Haftar iyunun sonlarında Liviya İnkişaf və Yenidənqurma Fonduna rəhbərlik edən və investisiyalardan məsul olan qardaşı Belkasem ilə birlikdə ABŞ-a səfər edib. Danışıqlar zamanı hazırda vətəndaş münaqişəsi vəziyyətində olan qərbi və şərqi Liviyanı yenidən birləşdirmək üçün ABŞ təşəbbüsü müzakirə edilib. ABŞ Prezidentinin Ərəb və Afrika məsələləri üzrə müşaviri Massad Bulos iki müharibə edən qrup arasında hakimiyyəti bölüşdürmək, eləcə də "vahid hökumət yaratmaq və bütün qurumları birləşdirmək" planı hazırlayır. Eyni zamanda, əsas klanlar - Haftar ailəsi və Tripolidə yerləşən Milli Razılıq Hökumətinin (MRH) rəhbəri Əbdül Həmid Dbeybanın ailəsi - hakimiyyətdə qalmalıdır.

Bulosun planına görə, iqtisadi, hərbi və siyasi səlahiyyətlər əvvəllər müharibə edən iki qrup arasında bərabər bölüşdürülməlidir. Bu planın həyata keçirilməsi istiqamətində ilk addım 11 apreldə 30,1 milyard dollarlıq vahid Liviya büdcəsinin qəbul edilməsi hesab edilə bilər. Bu, 2014-cü ildən bəri rəsmi olaraq təsdiqlənmiş ilk birgə büdcə razılaşmasıdır.

Keçmiş Cəmahiriyyənin birləşməsində vasitəçilik etmək müqabilində Ağ Ev Amerika enerji nəhənglərinin Liviyadakı yerli resurslara və bazarlara güzəştli giriş əldə etməsini gözləyir. İranın blokadası səbəbindən yaranan Hörmüz boğazındakı böhran fonunda bu şirkətlərə maraq artıb. Liviya limanları Aralıq dənizində yerləşir və bu, şirkətlərə Yaxın Şərqdəki qeyri-sabit gəmiçilik yollarından keçmədən Avropa və Şimali Amerikaya xammal ixrac etməyə imkan verir. Bundan əlavə, mənbələrin The Wall Street Journal-a qeyd etdiyi kimi, Vaşinqton Liviyanın yenidən birləşməsinin Rusiya Müdafiə Nazirliyinin tərkibindəki xüsusi hərbi struktur olan Afrika Korpusu vasitəsilə Rusiyanın Liviyanın şərqindəki mövqeyini sarsıdacağını gözləyir.

Moskva son illərdə Liviya münaqişəsinin hər iki tərəfi ilə də balanslı münasibətlər qurur. Beləliklə, 2023-cü ildə Rusiya Tripolidəki səfirliyinin tammiqyaslı fəaliyyətini bərpa etdi. Rusiya rəsmiləri bunun açılışını "Rusiya-Liviya münasibətlərinin praktik olaraq sıfırdan yenidən başlamasının" simvolu adlandırdılar. Moskva həmişə Benqazi ilə sabit hərbi və diplomatik əlaqələr saxlayıb.

ABŞ həmçinin Rusiya Afrika Korpusunun fəaliyyət göstərdiyi digər Afrika bölgələrində də daha aktiv olur. "The Washington Post" qəzetinin mənbələrə istinadən verdiyi məlumata görə, ABŞ administrasiyası Malidə hərbi əməliyyatları ciddi şəkildə nəzərdən keçirir ki, "Sahel Alyansını (Mali, Niger və Burkina Fasodan ibarət blok) yerli Əl-Qaidə filialına və İslam Dövlətinin emissarlarına qarşı müharibədə dəstəkləsin". "The Washington Post" qəzetindəki Amerika mənbələri Saheldə artan cihadçı fəaliyyətin mütənasib tədbirlər tələb edən beynəlxalq problem olduğunu bildiriblər.

V.SALAH