Acından ölən əmilərim, anamın bayquşa andı...

Bizim evdə çörək heç vaxt təkcə çörək olmadı

Avqust ayı girəndən hər axşamçağı qapıdakı tut ağacına bir bayquş qonub ürpədici səsilə bizi qorxudurdu. Hər axşam da anam kəsdiyi bir parça çörəyin üzərinə duz səpib tut ağacının altına qoyur, sanki bayquşa yalvarırdı: “Sənə and verirəm bu duz-çörəyə, bir də bu qapıya gəlmə!” – deyirdi.

Çoxdan fərqinə varmışdım ki, qonşularımızın hamısının həyətlərində təndir vardı, isti təndir çörəyinin ətri bütün məhləni bürüyürdü. Təkcə bizim qapımızda təndir yox idi. Anam hər çörək bişirəndə sacın üzərində buğlanan xamralıdan bir parça kəsib, qırağa qoyurdu; “bu ocaqda gözü olanların payını ayırırdı”.

Anamdan öyrənmişdim ki, müharibə illərində körpə-körpə əmilərim uşaq vaxtı yoxluqdan, daha çox da aclıqdan ölmüşdülər. Atam evin ən sonbeşiyi olub. Deyirdilər, qardaşların ard-arda ölümündən sonra atamı Xanım nənənin köynəyindən keçiriblər, ondan sonra Əzrayıl ocağımızdan əl çəkib. O vaxtdan sonra da həyətimizdə heç vaxt təndir olmayıb. Bu hekayədən təsirlənib bir şeir də yazmışdım:

…və hər şeyin sonu,

sonuncu ümid də tükənir təknələrdə

səhərdən soyuq təndirlərin başında

ağızları sulanacaq körpələrin

ətirli, dadlı bir ölümə…

…Anam o şeiri dinləyəndə heç nə deməmişdi. Onun susqunluğunun içindəki səssiz ağrı mənə öyrədirdi ki, bəzi yaralar danışılmaq üçün yox, daşınmaq üçündür. Anamı ağlayan görməmişdim, bu şeirə də heç doluxsunmadı da. Elə bil göz yaşlarını vaxtından əvvəl tükətmişdi. Mən o an başa düşürdüm ki, bəzi qadınlar ağlamır — sadəcə öz içlərində dağılırlar.

Bizim həyətimizdə təndir yox idi, amma anamın içində o sönmüş təndirə bənzər bir ocaq var idi. O ocaqda bişən xamralının qoxusu heç vaxt qonşuların təndir çörəyi kimi olmurdu; Bizim çörəyimiz bir az duzlu, bir az da kədərli idi.

Anam adətən adna axşamları bişirdiyi xamralıdan böləndə elə diqqətlə edirdi ki, sanki hər tikəni kiməsə borclu idi. “Niyə həmişə çörəkdən kəsib bir parça kənara qoyursan?” – soruşanda, deyirdi ki, bu ocaqda payı olanlar var.

Ocağımızda “payı olanlar” kim idi, uzun müddət anlamırdım. Sonra dərk etdim ki, anam qaynayan hər qazandan, bişən hər çörəkdən ölənlərə, doymayanlara, yarım qalan ömürlərə pay ayırırdı. Bəlkə də o çörək heç vaxt yeyilmirdi, amma anam onu ayırmaqla hər dəfə öz vicdanını doyururdu.

Bizim evdə çörək sadəcə yemək deyildi. Çörək xatirə idi. Çörək günah idi. Çörək borc idi. Sacın üstündə bişən o xamralının qoxusu mənə həmişə qəribə gəlirdi. Sanki bişən bu çörəklərin içində yanıq bir xatirə də var idi. Anam hər dəfə sacın üstündə o çörəyi çevirəndə elə diqqətlə baxırdı ki, elə bil bir anlıq gözünü çəksə, yenə kimsə ac qalacaqdı.

Hər dəfə çörəyin üstünə duz səpib, nəsə pıçıldayanda əvvəl elə bilirdim anam bayquşa deyir o sözləri. Sonra anladım ki, o əslində keçmişlə danışır; qayıtmayacaq günlərlə, acından ağlaya-ağlaya susan körpələrlə danışır.

Bəzən qonşulardan təndir çörəyinin qoxusu gələndə elə bil o qoxu anamı illər əvvəlki bir qaranlığa aparırdı - geri qayıtmaq istəmədiyi, amma heç vaxt da içindən tam çıxa bilmədiyi bir yerə.

Anamda bir alışqanlıq yaranmışdı, hər bişirdiyi çörəyin bir tikəsini qırağa qoyurdu. Biz artıq soruşmurduq, bilirdik ki, bəzi paylar heç vaxt sahibsiz qalmır, sadəcə onları alanlar bizə görünmür. Ac qalanlar təkcə yaşayanlar olmur…

...Yenə avqust idi.

Həmin avqust ayında anam xəstələndi, o ay ərzində heç vaxt çörək bişirmədi. Həmin ayda sac tamam soyuq qaldı. Öləndə dodaqlarında çox zəif, sönük bir ifadə qalmışdı: “Payı unutma…”

Həmin ay anam getdi. Avqust onu da apardı.

Amma mən artıq bayquşdan da qorxmuram; anlayıram ki, əslində o səs qorxu deyildi, o səs itirdiklərimizin çağırışı idi. Və mən indi bu əziz bayram günündə anam kimi çörəyi iki yerə böləndə əllərim titrəyir. Çünki artıq bilirəm o pay təkcə keçmişə yox, anamın özünə də çatır. Və bəzi itkilər var ki, onlar torpağa yox, insanın içində basdırılır.

Hər dəfə çörəyi böləndə anlayıram ki, bəzi şeylər öyrədilmir, ötürülür. Və bəzi borclar var ki, insan onları heç vaxt ödəyə bilmir, sadəcə o borcları davam etdirir.

İndi hər dəfə çörəyi böləndə hiss edirəm ki, o pay artıq təkcə keçmişə yox, anamın özünə də gedir. Və mən nə qədər çalışsam da, o boşluğu doldura bilmirəm. Çünki bəzi itkilər unudulmur, onlar insanın içində yavaş-yavaş yaşayır.

Həyətimizdə hələ də təndir yoxdur. Amma mən artıq bilirəm: bəzi ocaqlar torpaqda yox, insanın ürəyində sönür. Və o ocaq bir dəfə sönəndə, onun istisi heç vaxt geri qayıtmır.

Nə deyirsiniz, həmin yarımçıq şeiri tamamlayaqmı?

…və hər şeyin sonu,

sonuncu ümid də tükənir təknələrdə

sabahdan soyuq təndirlərin başında

ağızları sulanacaq körpələrin

ətirli, dadlı bir ölümə…

və anaların əlləri

boş qazanların dibində ümid axtaracaq,

dırnaqlarına yapışan un qoxusunda

bir tikə sabah gizlətmək istəyəcəklər…

amma sabah gəlməyəcək.

ocaqlar tüstü yox, sükut verəcək,

çörək qoxusu yox, yoxluq yayılacaq həyətlərə,

və körpə səsləri

yavaş-yavaş çəkiləcək dünyadan —

elə bil heç olmamış kimi…

torpaq doyacaq,

amma anaların ürəyi yox.

…və bir gün

kimsə çörəyi iki yerə böləndə

əlindəki tikə ağırlaşacaq qəfil —

çünki o çörəyin içində

bir vaxtlar doymayan uşaqların

adı gizlənəcək.

və heç kim bilməyəcək

niyə bəzi ocaqlar yanmır,

niyə bəzi evlərdə çörək

həmişə bir az kədərli dadır…

çünki o dad

acından ölənlərin yaddaşıdır.