Adam öldürmək planla idi Qətllər şahidsiz, dərhal icra olunurdu

Stalin repressiyalarından danışarkən çox vaxt onlarda nə isə bir məntiq axtarırıq. Elə görünür ki, hər həbsin arxasında, yalan da olsa, hansısa səbəb dayanmalıdır. Lakin məxfilikdən çıxarılmış arxivlər dəhşətli həqiqəti göstərir: repressiyalar soyuqqanlı bürokratik plan idi, insan taleləri isə quru hesabatlılığa tabe edilmişdi.

Böyük Terrorun mexanizmini ən aydın göstərən sənədlərdən biri məhz 1937-ci il oktyabrın 22-nə aiddir.

Həmin gün İosif Stalinin masasına Kirov vilayət partiya komitəsinin katibi M. N. Rodinin rəsmi sorğusu qoyuldu. Yerli rəhbərlik Moskvadan repressiya “limit”inin (kvotasının) artırılmasını xahiş edirdi: “birinci kateqoriya” (güllələnmə) üzrə daha 300 nəfər, “ikinci kateqoriya” (QULAQ düşərgələrində həbs) üzrə daha 1000 nəfər.

Stalinin sənədin kənarına qırmızı karandaşla yazdığı cavab insan həyatının tam dəyərsizləşməsinin rəmzinə çevrildi:

“Birinci kateqoriya üzrə 300 yox, 500 nəfər, ikinci kateqoriya üzrə 800 nəfər artırmaq”.

Dövlət başçısına elə gəlmişdi ki, yerlərdə kifayət qədər səmərəli işləmirlər. O, karandaşın bir hərəkəti ilə daha 200 tamamilə təsadüfi, günahsız adamı ölümə məhkum etdi və onları statistik hesabata çevirdi.

NKVD-nin 00447 saylı əmrinə əsasən ölkə üzrə sərt “plan cədvəlləri” qüvvədə idi. Bölgələr yuxarıdan göndərilən normalara uyğun olaraq “xalq düşmənləri”, casuslar və xarabkarlar tapmağa borclu idi. Lakin yerli NKVD idarələrinin rəisləri bu rəqəmlərdən dəhşətə gəlmək əvəzinə sosialist yarışına qoşulurdu: Kremlə mütəmadi olaraq limitlərin genişləndirilməsini xahiş edən teleqramlar göndərirdilər. Bu, həmvətənlərin canının mərc qoyulduğu dəhşətli karyera yarışı idi.

Qərarları “troykalar” adlanan orqanlar bir neçə dəqiqəyə, şahidsiz, vəkilsiz və apellyasiya hüququ olmadan çıxarırdı. İnsanlar sadəcə Moskvada təsdiqlənmiş planı doldurmaq üçün həbs edilirdi.

1937-ci il oktyabrın 22-nin sənədi stalinist terrorun yalnız sui-qəsdçilərə, partiya elitasına və ya «casuslara» qarşı yönəldiyi mifini tamamilə darmadağın edir. Bu maşının altına adi kəndlilər, müəllimlər, mühəndislər və fəhlələr düşürdü. Sistem cəmiyyəti qabaqlayıcı qaydada üyüdür, canlı insanları plan hesabatlarında mücərrəd işarələrə çevirirdi.

Bu tarix xatırladır ki, bürokratik maşının və bir adamın iradəsinin qanundan üstün olduğu dövlət nə qədər təhlükəlidir və insan həyatı “birinci kateqoriya üzrə limitlər” qrafasına necə sığışdırıla bilər.

Ağagül Mürsəlov,

KONKRET.az