Afrikada yeni okean yaranır Qitə tədricən parçalanır

Afrika qitəsi nəhəng çat boyunca tədricən parçalanır və milyonlarla il ərzində bu çat iki böyük quru kütləsi arasında yeni bir okeana çevrilə bilər.

Qaynarinfo xəbər verir ki, bu barədə "Newsweek" yazır.

Qeyd olunur ki, çat Şərqi Afrika rift sistemi (East African Rift, EAR) boyunca uzanır. Burada qitənin şərqi hissəsi – Somali lövhəsi – tədricən qalan Afrikanı təşkil edən Nubiya lövhəsindən ayrılır. Proses çox yavaşdır: lövhələr ildə yalnız bir neçə millimetr hərəkət edir. Tam parçalanma üçün onlarla milyon il lazım olacaq.

Şimalda Nubiya və Somali lövhələri həmçinin Ərəb lövhəsindən uzaqlaşır və Y-şəkilli rift sistemi yaradır. Hər üç lövhə Efiopiyada Afar bölgəsində birləşir – bu "üçlü düyün” adlanır və Yer üzərində üç tektonik riftin – Efiopiya, Qırmızı dəniz və Aden körfəzi riftlərinin – bir yerdə rast gəldiyi nadir zonalardan biridir.

Şərqi Afrika rift sistemi Mioz dövründə, təxminən 25 milyon il əvvəl formalaşıb. Rift Afar düyünündən başlayaraq təxminən 3 500 kilometr uzanır – Qırmızı dənizdən Mozambiqə qədər. Şərqi qol Efiopiya və Keniya ərazilərindən keçir, qərb qolu isə Uqandadan Malaviyə doğru uzanır.

Məqalədə qeyd olunur ki, Afar bölgəsində yer qabığı artıq xeyli nazikləşib və bəzi yerlər dəniz səviyyəsindən aşağıdır. Riftin iki "qolu” artıq Qırmızı dəniz və Aden körfəzinin sularının altında yerləşir. Alimlər hesab edirlər ki, bu çökəklik dəniz suyu ilə dolduqda yeni okeanik hövzə formalaşacaq. Virginia Tech universitetindən geofizik D. Sara Stemps izah edib: "Çəkilmə sürəti şimalda ən yüksəkdir, buna görə də yeni okeanın yaranmasını ilk olaraq orada görəcəyik".

Rift lövhələrinin orta hesabla ildə təxminən 7 millimetr (0,28 düym) hərəkət etdiyi bildirilir. Beləliklə, tam okeanın meydana çıxması milyonlarla il çəkəcək. Bu yavaş proses artıq insan həyatına seysmik və vulkanik riskləri artırmaqla təsir göstərə bilər.

Yer qabığı 15–20 tektonik lövhədən ibarətdir və yavaş-yavaş ərimiş mantiyanın üzərində "üzür”. Geoloqlar uzun müddətdir hesab edirlər ki, Afar bölgəsi altında mantiya plumu – dərinlikdən qalxan isti maddə sütunu yerləşir və bu, yer qabığının parçalanmasına səbəb olur.

Bu ay "Journal of African Earth Sciences" jurnalında dərc olunan tədqiqat Afar bölgəsində yer qabığının maqnit strukturu və Afrika qitəsinin parçalanma mexanizmləri haqqında yeni məlumat verib. 1960-cı illərin sonundakı maqnit məlumatlarının analizi göstərib ki, əvvəl Afrika və Ərəb ayrılıb – Qırmızı dəniz və Aden körfəzi riftləri boyunca vahid çat əmələ gəldikdən sonra. Afrika rift sistemi sonradan, güclü "superplum”un təsiri ilə formalaşıb və bu gün də aktivdir.

İyun ayında "Nature Geoscience" jurnalında dərc olunan digər tədqiqat Afrika qitəsinin parçalanmasının yerin dərinliyindən qalxan ərimiş qayaların xüsusi "pulsasiyaları” ilə əlaqəli ola biləcəyini göstərir.

Baş müəllif, geoloq Emma Votts bildirib: "Afar altında mantiya homojen və sabit deyil – o, pulsasiya edir və bu pulsasiyaların kimyəvi xüsusiyyətləri fərqlidir".

O əlavə edib ki, mantiyanın bu qalxan axınları üst hissədən ayrılan lövhələr tərəfindən yönləndirilir. "Bu, yeraltı proseslər və yer səthi arasındakı qarşılıqlı əlaqəni anlamaq üçün vacibdir", deyə Votts bildirib.

Aydın