“Ailəvi yer” deyəndə nəyi nəzərdə tuturuq?

Bəzi restoranların qarşısında, sosial şəbəkə səhifələrində və reklamlarında qəribə bir ifadəyə rast gəlirsən: “Ailəvi yer.”

İlk baxışda bunda qəribə heç nə yoxdur. Restoran deyir ki, burada ailənizlə rahat otura bilərsiniz. Uşaqlar üçün uyğundur, səs-küylü gecə həyatı yoxdur, mühit sakitdir. Amma bir az fikirləşəndə adamın ağlına başqa sual gəlir:

Bəs “ailəvi olmayan” yer nə deməkdir?

Daha doğrusu, niyə restoran özünü “ailəvi” elan etməyə ehtiyac duyur?

Mənə elə gəlir ki, bu ifadə yalnız bir xidmət kateqoriyası deyil. O, cəmiyyətin ictimai məkanlara münasibətindən xəbər verən kiçik, amma maraqlı bir sosial göstəricidir.

Əlbəttə, “family-friendly” anlayışı yalnız Azərbaycana məxsus deyil. Dünyanın müxtəlif ölkələrində restoranlar uşaqlı ailələr üçün uyğunluğunu xüsusi vurğulayırlar.

Amma “ailəvi yer” ifadəsinin bizdə qazandığı məna bir qədər başqadır. Çünki burada söhbət yalnız uşağın restorana buraxılmasından getmir. Sanki restoran öz qapısında belə bir sosial təminat verir: “Burada ailə ilə görünmək ayıb deyil, narahat olmayın.”

Bu isə artıq restorandan çox cəmiyyət haqqında danışır.

Bizdə “ailə” çox vaxt fərdin ictimai davranışının əsas legitimləşdiricilərindən biridir. Tək getməkdən, dostlarla getməkdən, qadınla və ya kişi ilə getməkdən fərqli olaraq, ailə ilə harasa getmək sosial baxımdan daha “təhlükəsiz” görünür. Ailə bir növ ictimai nüfuz qalxanıdır.

Bu baxımdan, “ailəvi restoran” ifadəsi əslində belə də oxuna bilər: “Burada sosial baxımdan şübhəli görünməyəcəksiniz”.

Əlbəttə, bunu hər restoran sahibinin niyyəti kimi qəbul etmək olmaz. Marketinq baxımından bu, çox normal hədəfləmədir. Uşaqlı ailə üçün uşaq menyusu, oyun guşəsi, siqaretsiz mühit, yüksək səslə musiqinin olmaması vacib ola bilər. Restoran da öz auditoriyasını tanıdır.

Problem ifadənin özündə deyil.

Problem o zaman başlayır ki, cəmiyyət “ailəvi”ni normal, “ailəvi olmayan”ı isə avtomatik olaraq qeyri-normal hesab etməyə başlayır.

Çünki ictimai məkanın ailə statusuna görə bölünməsi fərdin müstəqil sosial varlığını bir qədər kölgədə qoyur. Sanki insanın harada oturması, necə əylənməsi və hansı məkana getməsi onun təkcə öz seçimi deyil; yanında ailəsinin olub-olmaması da bunun sosial icazəsini müəyyənləşdirir.

Burada xüsusilə qadın məsələsi daha həssasdır. “Ailəvi yer” anlayışı bəzən qadının ictimai məkanda görünməsinin də sosial çərçivəsini müəyyənləşdirir: qadın ailəsi ilədirsə, məkan “uyğundur”, təkdirsə və ya dostları ilədirsə, eyni məkan haqqında cəmiyyətin mühakiməsi dəyişə bilər.

Beləcə, restoranın qapısındakı iki söz, yəni “Ailəvi yer”, əslində, daha böyük bir sosial mexanizmin izini daşıyır.

Burada bir paradoks da var.

“Ailəvi məkan” yaratmaq, əslində, çox müsbət şey ola bilər. İnsan uşağı ilə rahat oturmaq, səs-küydən uzaq olmaq, təhlükəsiz və sakit mühitdə vaxt keçirmək istəyir. Lakin bunun əksi kimi “ailəvi olmayan məkan”ın da avtomatik olaraq pis, əxlaqsız və ya təhlükəli məkan kimi kodlaşdırılması artıq başqa məsələdir.

Çünki yetkin insanların ailəsiz də ictimai həyatının olması tamamilə normaldır.

İnsan dostları ilə də restorana gedə bilər. Tək də gedə bilər. Sevgilisi ilə də. İş yoldaşı ilə də. Heç kimə hesabat vermədən bir fincan qəhvə içə də bilər.

İctimai məkanın əsas meyarı ailə vəziyyəti yox, davranış olmalıdır.

Sosioloji baxımdan ən maraqlı tərəf də budur: “ailəvi” sözü bizə restoran haqqında düşündüyümüzdən daha çox, “normal insan necə davranmalıdır?” sualına verilən cavab haqqında məlumat verir.

Bəlkə də məsələ “ailəvi restoran”ın olub-olmaması deyil. Əsas məsələ odur ki, niyə biz hələ də bəzi məkanlarda insanın davranışına onun yanında kimin oturduğu qədər əhəmiyyət veririk?

Restoranın “ailəvi” olması problem deyil.

Ailəsiz insanın qeyri-normal hesab edilməyə başlaması problemdir.

Və bəlkə də, o kiçik reklam cümləsi, “Ailəvi yer” sözü şəhərin restoranlarından çox, bizim cəmiyyətin özünü necə gördüyünü göstərir.

Elmar
Gununsesi.info