Alimlərdən maraqlı nəticə

Tam həmfikirlik nümayiş etdirən ekspertlər qrupunun mütləq ən etibarlı qərarı qəbul etməsi vacib deyil. Əksinə, mürəkkəb vəziyyətlərdə fərqli fikirlərin mövcudluğu iştirakçıların bir-birinin təsirinə daha az məruz qaldığının göstəricisi ola bilər.

Bu nəticəyə Tuluza Universiteti – CNRS və Lids Universitetinin tədqiqatçıları gəliblər. Araşdırmanın nəticələri “Journal of the Royal Society Interface” jurnalında dərc olunub.

Tədqiqatçılar riyazi modellərdən istifadə etməklə fikir birliyinin kollektiv qərarların dəqiqliyinə necə təsir etdiyini araşdırıblar. Onlar iştirakçıların müxtəlif davranış modellərini və hər birinin malik olduğu məlumatın keyfiyyət səviyyəsini nəzərdən keçiriblər.

İştirakçıların çoxluğun mövqeyinə uyğunlaşmaq meyli olmadığı halda nəticə gözlənilən olub: iştirakçılar arasında razılıq nə qədər yüksəkdirsə, qrupun düzgün qərar verməsi ehtimalı da bir o qədər artır. Lakin konformizm, yəni çoxluğun fikrinə uyğunlaşma meyli olduqda vəziyyət dəyişib. Bəzi hallarda demək olar ki, tam həmrəylik düzgün qərar qəbul etmək ehtimalını, əksinə, azaldıb.

İştirakçılar yalnız öz məlumatlarını deyil, artıq fikir bildirən şəxslərin mövqelərini də nəzərə ala biliblər. Bu zaman bəzi insanlar çoxluğun mövqeyinə əsaslanaraq ilkin fikirlərini dəyişə biliblər. Nəticədə zahirən özünə əmin və vahid görünən qrup fikir ayrılıqlarının qorunduğu qrupdan daha az etibarlı ola bilər.

Tədqiqatçılar bu effekti “etibarlılığı artıran fikir ayrılığı” (credibility-enhancing dissent) adlandırıblar. Bu xüsusilə mürəkkəb qərarların qəbulunda daha aydın nəzərə çarpıb. Belə vəziyyətlərdə bir neçə əks mövqenin mövcudluğu iştirakçıların qərarları daha müstəqil qəbul etdiyini, sadəcə çoxluğun ardınca getmədiyini göstərə bilər.

Bununla belə, araşdırma hər cür həmrəyliyin pis qərarın göstəricisi olduğunu iddia etmir. Əgər məsələ kifayət qədər sadədirsə, yüksək fikir birliyi yenə də qərarın etibarlılığı üçün müsbət əlamət ola bilər. Problem qərarın mürəkkəbliyi iştirakçıların bir-birinə güclü təsiri ilə üst-üstə düşəndə yaranır.

Müəlliflərin fikrincə, nəticələr yalnız ekspertlərin davranışının öyrənilməsi baxımından əhəmiyyətli deyil. Gündəlik həyatda insanlar daim mütəxəssislər, rəhbərlər, həmkarlar və hətta dostlar qrupları tərəfindən qəbul edilən qərarları qiymətləndirməli olurlar. Buna görə də fikir ayrılığının olmaması həmişə səriştənin və ya qərarın düzgünlüyünün sübutu kimi qəbul edilməməlidir.

Tədqiqatçılar riyazi modellərini real davranış məlumatları üzərində yoxlamağı və konformizmin digər koqnitiv qərəzlərlə necə qarşılıqlı əlaqədə olduğunu araşdırmağı planlaşdırırlar.

Nadir Talıblı

AzPost.az