Icma.az
close
up
RU
Alimlərdən mühüm kəşf: Sirli yeraltı külək ABŞ dakı supervulkanı qidalandırır

Alimlərdən mühüm kəşf: Sirli yeraltı külək ABŞ dakı supervulkanı qidalandırır

Icma.az, Qaynarinfo portalına istinadən məlumat yayır.

Alimlər ABŞ-da yerləşən Yellouston supervulkanını qidalandıran mexanizmlə bağlı mühüm kəşf etdiklərini bildiriblər. Araşdırmaya görə, vulkanın fəaliyyəti Yer mantiyasında formalaşan və "yeraltı külək" adlandırılan genişmiqyaslı axınla əlaqəli ola bilər.

Qaynarinfo xəbər verir ki, "Indian Defence Review" nəşrinin yazdığına görə, supervulkanlar püskürmə zamanı 1000 kubkilometrdən çox maqma, qaya və kül xaric edərək qitələrin görünüşünü dəyişdirə və qlobal iqlimə ciddi təsir göstərə bilirlər. Bu sistemlərin milyonlarla il ərzində necə aktiv qaldığı isə geologiyanın əsas cavabsız suallarından biri hesab olunurdu.

Çin Elmlər Akademiyasının Geologiya və Geofizika İnstitutunun (IGGCAS) tədqiqatçıları hesab edirlər ki, ən azı Yellouston supervulkanı üçün bu suala cavab tapıblar. Araşdırmanın nəticələri "Science" jurnalında dərc olunub. Tədqiqat Şimali Amerikanın qərb hissəsinin üçölçülü modeli əsasında aparılıb və litosferlə onun altında yerləşən mantiyanın qarşılıqlı hərəkəti simulyasiya edilib.

Uzun illər geologiyada üstünlük təşkil edən nəzəriyyəyə görə, supervulkanlar böyük və uzunömürlü maye maqma kameralarının üzərində yerləşir. Hesab edilirdi ki, bu kameralarda təzyiq tədricən artır və ətraf süxurlar buna tab gətirmədikdə güclü püskürmə baş verir.

Lakin yeni tədqiqat göstərir ki, Yerin dərinliklərində vahid nəhəng maqma kamerası deyil, litosfer boyunca yayılmış qismən ərimiş süxurlardan ibarət geniş "maqmatik sıyıq" sistemi mövcuddur. Bu material maye maqmadan daha özlü və az hərəkətli olsa da, alimlər onun necə belə güclü püskürmələrə səbəb olduğunu araşdırıblar.

Alimlərin fikrincə, Yelloustonu qidalandıran maqma Yer nüvəsinə yaxın dərin mantiya sütunundan deyil, litosferin altında yerləşən isti və yavaş hərəkət edən yuxarı astenosfer qatından gəlir. Bu nəticə uzun illər qəbul edilmiş dərin mantiya sütunu nəzəriyyəsinə alternativ yanaşma təqdim edir.

Tədqiqatçılar bu prosesi "mantiyanın küləyi" adlandırırlar. Onların modelinə görə, isti süxur axını qərbdən şərqə doğru hərəkət edərək astenosfer materialını Yellouston bölgəsinə daşıyır. Bu axının yaranması Şimali Amerikanın altında yerləşən qədim "Farallon" tektonik plitəsinin uzunmüddətli subduksiyası ilə əlaqələndirilir.

Model göstərir ki, isti material şərqdə yerləşən qalın litosfer təbəqəsi ilə qarşılaşdıqda aşağıya doğru istiqamətlənir. Bu proses nəticəsində təzyiq azalır və geologiyada "dekompressiya əriməsi" adlandırılan hadisə baş verir. Bu zaman süxurlar temperatur artdığı üçün deyil, təzyiq azaldığı üçün əriməyə başlayır.

Araşdırmaya görə, "mantiyanın küləyi" yalnız maqmanın yaranmasına deyil, həm də onun Yer səthinə doğru hərəkət etdiyi yeraltı kanalların formalaşmasına kömək edir. Modeldə təsvir edilən cənub-qərbə maili kanal əvvəllər bölgədə aparılmış müstəqil geofiziki tədqiqatların nəticələri ilə də üst-üstə düşür.

Alimlər bildirirlər ki, Yellouston kalderasında son 2,1 milyon il ərzində iki supervulkan püskürməsi baş verib. Əvvəlki tədqiqatlar da burada məhz modelin proqnozlaşdırdığı kimi cənub-qərbə istiqamətlənmiş dərin maqma sisteminin mövcudluğunu göstərib. Tədqiqat müəllifləri hesab edirlər ki, hazırladıqları model indiyədək supervulkanların altındakı iri maqmatik sistemlərin formalaşmasını ən əhatəli şəkildə izah edir və mantiyada baş verən proseslərlə Yer qabığında maqmanın toplanması və püskürməsi arasındakı əlaqəni ortaya qoyur.

Bununla belə, alimlər eyni mexanizmin dünyanın digər supervulkanlarında da işləyib-işləmədiyini müəyyən etmək üçün əlavə araşdırmaların aparılmasının zəruri olduğunu bildirirlər.

Aydın

Daha ətraflı məlumat və yeniliklər üçün Icma.az saytını izləyin.
seeBaxış sayı:184
embedMənbə:https://qaynarinfo.az
archiveBu xəbər 01 İyul 2026 23:45 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Xankəndidə Zəfər Gününə həsr olunmuş mini futbol turnirinə yekun vurulub

19 Noyabr 2026 01:55see323

Məşq zamanı huşunu itirən “Bavariya”nın baş məşqçisi geri qayıdır

19 Noyabr 2026 02:01see315

Kosmosdakı musiqimiz: Çahargah Ahəngi “Voyager”ə necə yazılıb? │ VİDEO

19 Noyabr 2026 00:18see311

SOCAR: İşçilərin səriştəliliklərinin qiymətləndirilməsi istehsal prosesinin tərkib hissəsidir

19 Noyabr 2026 02:14see302

Azərbaycanda qızıl 15 faizə qədər ucuzlaşa bilər

18 Noyabr 2026 21:21see281

Tarixi körpüdən strateji tərəfdaşlığa: Azərbaycan və Vyetnamı iqtisadi uğura aparan ortaq yollar

18 Noyabr 2026 21:07see269

Dünyada ilk: "Qızılalma" Türkiyə ordusunda... Foto

19 Noyabr 2026 19:51see261

Bu qədər “xiyar” bir arada Yeni dünya rekordu+Fotolar

19 Noyabr 2026 00:23see249

Slovakiyalı basketbolçu: “Məncə, Bakıda bizim azarkeşlərimiz daha çox idi”

19 Noyabr 2026 01:24see244

Alyona Əliyeva Bakı Xoreoqrafiya Akademiyasından paylaşım edib

19 Noyabr 2026 21:02see242

Hövsanda dəniz qəhvəyi rəngə boyandı Xəzəri kim çirkləndirir? Foto/video

19 Noyabr 2026 14:04see237

C vitaminini necə qəbul etmək lazımdır? Həkimdən məsləhət

19 Noyabr 2026 09:27see224

Almaniya klubu “Qalatasaray”ın futbolçusuna elçi düşdü

20 Noyabr 2026 01:32see216

Bəxtiyar Aslanbəyli: AÇG də sərbəst qaz layihəsi üzrə işlər qrafikə və büdcəyə uyğun aparılır

19 Noyabr 2026 15:22see215

İstehlakçıları hansı hallarda aldadırlar? 41 protokol tərtib edilib

19 Noyabr 2026 17:17see209

Bu gün Xudayar Yusifzadənin doğum günüdür

20 Noyabr 2026 06:19see200

Xərçəngə səbəb olan qidalar Siyahı yeniləndi

19 Noyabr 2026 18:59see190

Bakıda 8 yaşlı uşağın ödündən kista çıxarıldı

19 Noyabr 2026 19:14see180

Yaddaşı gücləndirən burun damcıları siçanlar üzərində sınaqdan KEÇİRİLDİ

20 Noyabr 2026 00:00see179

Əliyevlə deyil, kimlə imzalayım? Lula da Silva ilə?

18 Noyabr 2026 21:19see177
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri