Ankara Qırğızıstanda hərbi dayaqlar yaradır

Qırğızıstan və Türkiyə hərbi məhsulların birgə istehsalı və üçüncü ölkələrə ixracı da daxil olmaqla, müdafiə sahəsində əməkdaşlığı genişləndirməyə hazırlaşır. Müdafiə Nazirliyinin məlumatına görə, respublikanın müdafiə-sənaye potensialının gücləndirilməsini nəzərdə tutan müvafiq sazişin ratifikasiyası haqqında qanun layihəsi parlamentə təqdim edilib.
Türkiyə və Qazaxıstan arasında analoji razılaşma fonunda bu addım, məsələn, nəqliyyat marşrutlarının təhlükəsizliyinin təmin edilməsi bəhanəsi ilə Türkiyənin bölgədəki hərbi mövcudluğunun mümkün gücləndirilməsi ilə bağlı ekspertlər arasında narahatlıq yaradır.
Reyting.az xəbər verir ki, bu barədə “Nezavisimaya qazeta” yazıb.
Rusiya nəşrinin təhlilində qeyd olunur:
Qırğızıstan-Türkiyə münasibətləri "hərtərəfli strateji tərəfdaşlıq" səviyyəsinə çatıb. Bunu prezident Sadır Japarov prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın ötən ilin noyabrında səfərini yekunlaşdırarkən deyib. Bunu müdafiə sektorunda əməkdaşlığın genişləndirilməsinə dair sazişi özündə əks etdirən imzalanmış sənədlər paketi də təsdiq edir.
Parlamentin rəsmi saytında yerləşdirilən məlumata görə, sənəd iki ölkənin müdafiə idarələri arasında çoxşaxəli əməkdaşlığı nəzərdə tutur: birbaşa silah tədarükü, hüquq-mühafizə orqanlarının tələb etdiyi müxtəlif növ müdafiə sənayesi məhsullarının və xidmətlərinin birgə istehsalı və üçüncü ölkələrə satışı; mövcud avadanlığın saxlanılması, təmiri və modernləşdirilməsi, o cümlədən texnologiyanın ötürülməsi, müvafiq strukturlar arasında təlim və sənəd mübadiləsi.
Qırğızıstan hökuməti müdafiə sənayesi potensialının inkişafı yolu ilə ölkənin müdafiə qabiliyyətinin gücləndirilməsi üçün bu sazişin strateji əhəmiyyətini vurğulayır. Layihə hər iki tərəfin öz milli qanunvericiliyinə uyğun olaraq maliyyələşdiriləcək. İmzalanmış saziş Bişkek və Ankaranın hərbi sahədə əməkdaşlığı dərinləşdirmək istəyini simvolizə edir.
Etno-Milli Strategiyalar Agentliyinin direktoru, tarix elmləri doktoru Aleksandr Kobrinskinin sözlərinə görə, Qırğızıstanın Türkiyə ilə hərbi əməkdaşlıq haqqında sazişin ratifikasiyası Ankaranın Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) yaradılması ilə başlayan Mərkəzi Asiyada öz təsirini gücləndirmək üzrə genişmiqyaslı strategiyasının bir hissəsidir:
“Türkiyənin əməkdaşlığın iqtisadi, təhsil, mədəni və hazırda hərbi aspektlərini əhatə edən hərtərəfli yanaşması uzunmüddətli geosiyasi məqsədlərə xidmət edir. Bu əməkdaşlığın mümkün nəticəsi regionda Türkiyə hərbi bazasının yaranması ola bilər, məsələn, nəqliyyat marşrutlarını qorumaq üçün”.
Ankara Özbəkistan, Türkmənistan, Azərbaycan və Gürcüstanın dəmir yollarını Türkiyənin nəqliyyat şəbəkəsi ilə birləşdirəcək Nəvai-Türkmənbaşı-Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu nəqliyyat dəhlizindən istifadə məsələsi üzərində işləyir. Türkiyə Pekin ilə birlikdə türk dünyasının bütün ölkələrini birləşdirəcək Transxəzər nəqliyyat marşrutu layihəsini həyata keçirir. Bu dəhliz sayəsində Türkiyə Orta Asiyaya birbaşa çıxışı təmin edəcək ki, bu da həm sənaye mallarının ixracını, həm də xammal idxalını artıracaq. Layihənin həyata keçirilməsi təkcə logistika və iqtisadiyyat sahələrində deyil, həm də mühüm infrastruktur obyektlərinin mühafizəsi məsələlərində səylərin əlaqələndirilməsini tələb edəcəkdir. Bu, kibertəhlükəsizlik, terrorizmlə mübarizə və xarici müdaxilələrə qarşı mübarizə sahəsində əməkdaşlığın gücləndirilməsini nəzərdə tutur ki, bu da TDT-nin daha da gücləndirilməsi istiqamətlərindən birinə çevrilə bilər.
Region ölkələri ilə hərbi əməkdaşlığın genişləndirilməsi müntəzəm birgə təlimlər, o cümlədən xüsusi təyinatlıların təlimi fonunda baş verir ki, bu da silahlı qüvvələrin döyüş hazırlığını yüksəltməklə yanaşı, taktiki yanaşmaların unifikasiyasına imkan verir. Sonuncular yanvarın 20-dən fevralın 7-dək Türkiyənin Qars vilayətində baş tutub - “Kış-2025” (“Qış-2025”). Təlimlərdə Azərbaycan, Bosniya və Herseqovina, Gürcüstan, Qazaxıstan, Kosovo və Özbəkistandan olan hərbçilər ilə yanaşı türkiyəli hərbçilər də iştirak ediblər.

Ən məşhur silahlardan biri də Tacikistan istisna olmaqla, Orta Asiya ölkələrinin orduları ilə xidmətdə olan türk pilotsuz təyyarələridir. Qırğızıstan Dövlət Milli Təhlükəsizlik Komitəsinin rəhbəri (DMTK) Kamçıbek Taşiyevin sözlərinə görə, Qırğızıstan son iki il yarım ərzində silah alınmasına və ölkənin silahlı qüvvələrinin maddi-texniki təminatına 1,3 milyard dollardan çox vəsait xərcləyib. Ola bilsin ki, pilotsuz təyyarələr, eləcə də digər silah növləri Qırğızıstanda istehsal olunsun və müvafiq olaraq üçüncü ölkələrə ixrac edilsin.
Aleksandr Kobrinski vurğulayıb ki, “Türkiyə NATO ölkəsidir, bu o deməkdir ki, Ankaranın istehsal edib region ölkələrinə satacağı silahlar NATO tipli silahlar olacaq və onlar da NATO standartlarına uyğun olaraq Qırğızıstanda istehsal ediləcək”.
O əlavə edib: “Əgər ölkə bu silahları rəsmi olaraq heç bir sənəd imzalamadan da istehsal etməyə başlasa, bu, qaçılmaz olaraq Qırğızıstanın müdafiə sənayesinin Qərb standartlarına yönləndirilməsinə gətirib çıxaracaq”.
Aleksandr Kobrinski 2025-ci ilin yanvarında Türkiyə ilə Qazaxıstan arasında hərbi əməkdaşlıq haqqında analoji sazişin imzalandığını xatırladıb. O, oxşar sazişin Özbəkistanla da bağlana biləcəyini təklif edib, baxmayaraq ki, Özbəkistanın rəsmi qoşulmama statusu və onun ərazisində xarici hərbi bazaların yerləşdirilməsinə qarşı mövqeyi nəzərə alınmaqla, əməkdaşlıq formatı fərqli ola bilər.
Xatırladaq ki, yanvarın 28-də Ankarada Qazaxıstan və Türkiyə müdafiə nazirliklərinin nümayəndələri 2025-ci il üçün hərbi əməkdaşlıq planı imzalayıblar. Bu barədə Qazaxıstan Müdafiə Nazirliyinin mətbuat xidməti məlumat yayıb. Qazaxıstan nümayəndə heyətinə Müdafiə Nazirliyinin Beynəlxalq Əməkdaşlıq İdarəsinin rəisi, polkovnik Oljas Xusainov rəhbərlik edib. Türkiyə adından sənədi briqada generalı Ərdoğan Çatal imzalayıb.
Qazaxıstanlı təhlükəsizlik eksperti, təhlükəsizlik orqanlarının ehtiyatda olan polkovniki Amanjol Urazbayevin sözlərinə görə, Qazaxıstan üçün prioritet Türkiyə və birləşmiş ərazi birliyi ölkələri ilə müdafiə sənayesi sahəsində əməkdaşlığın daha da dərinləşdirilməsi, hərbi mübadilə proqramlarının genişləndirilməsi və birgə istehsalın yaradılmasıdır. Onun fikrincə, bu, ölkənin digər hərbi-siyasi formatlardakı öhdəliklərini istisna etmir, əksinə, milli suverenliyi qorumaq və dəyişən çağırışlara uyğunlaşmaq imkanlarını genişləndirməyə imkan verir.
Y. QACAR