Antisemitizm və Holokostu dərk etmənin aktualliği

Elnur QASIMOV
Bakı Beynəlxalq Multikulturalizm Mərkəzinin Analitika şöbəsinin məsləhətçisi

Antisemitizm dalğası müasir cəmiyyətlərdə nifrət, ayrı-seçkilik və zorakılıq formaları ilə özünü göstərməkdə davam edir. Antisemitizmin ən ağır nəticəsi kimi Holokost təkcə tarixi bir faciə deyil, həm də qəddarlıq və insanlıqdan kənarlaşdırma təhlükələri barədə ciddi xəbərdarlıqdır. Buna görə də antisemitizmi dərk etmək və Holokostu yada salmaq müasir dövrdə insan hüquqlarının, demokratik dəyərlərin və sosial birliyin təşviqi üçün olduqca vacibdir.

Tarixi baxımdan antisemitizm müxtəlif dövrlərdə yəhudilərə qarşı uzun müddət davam edən qərəzli münasibət kimi başa düşülür. Yunan-Roma dünyasında yəhudilərə çoxallahlılığa və ya imperatora ibadət etməkdən imtina etdiklərinə görə tez-tez şübhə ilə yanaşılırdı. Orta əsr Avropasında isə bu yanaşma əsasən dini xarakter daşıyır, yəhudilər xristian cəmiyyətinin kənar üzvləri və ya düşmənləri kimi təqdim olunurdu.
XIX və XX əsrin əvvəllərində antisemitizm irqi və siyasi ideologiya formasını aldı. Yalançı elmi irqi nəzəriyyələr yəhudiləri dini icma deyil, aşağı və ya təhlükəli irq kimi təqdim edirdi. Bu ideyalar ən ifrat və ölümcül formasına Nasist Almaniyası dövründə çatdı. Həmin dövrdə antisemitizm dövlət siyasətinə çevrildi və İkinci Dünya Müharibəsi zamanı altı milyon yəhudinin sistemli şəkildə məhv edilməsi ilə nəticələnən Holokost baş verdi. Holokost dərin kök salmış antisemit ideyaların soyqırıma necə yol aça biləcəyini aydın şəkildə nümayiş etdirdi.
Bu gün antisemitizmə dair yazılar və narrativlər sosial media, ekstremist ideologiyalar və dezinformasiya vasitəsilə yayılır və çox zaman siyasi tənqid, mədəni stereotiplər və ya sui-qəsd nəzəriyyələri kimi gizlədilir. Cəmiyyətlər antisemitizmin müasir formalarını tanımadığı halda, qərəzi normallaşdırmaq və ayrı-seçkiliyin artmasına şərait yaratmaq riski ilə üz-üzə qalır.
Qlobal kontekstdə Holokost Soyqırım Konvensiyası və beynəlxalq ədalət mexanizmləri də daxil olmaqla müasir insan hüquqları hüququnun formalaşmasında əsas istinad nöqtəsidir. Antisemitizm irqçilik, ksenofobiya və ayrı-seçkiliyə qarşı daha geniş mübarizənin tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilir.

Holokost tarixi və mənəvi istinad nöqtəsi kimi

Holokostu xatırlamaq təkcə faciə qurbanlarına hörmət əlaməti deyil, həm də adi cəmiyyətlərin kütləvi vəhşiliklərin iştirakçısına necə çevrilə bildiyini anlamaq üçün vacib yanaşmadır. Holokostla bağlı məlumatlılıq və maarifləndirmə laqeydliyin və səssizliyin ağır nəticələrini ön plana çıxarır. Bu yanaşma bu gün xüsusilə aktualdır, çünki qlobal ictimaiyyət etnik təmizləmə, kütləvi köçürmələr və insanlığa qarşı cinayətlər qarşısında çox zaman susqun qalır.
Holokost ədalətsizliyə qarşı müasir yanaşmaların ölçülə biləcəyi mənəvi meyar rolunu oynayır. Bu baxış stereotiplərin, miflərin və sosial təcridin zorakılığa necə zəmin yaratdığını vurğulayır. Bu kontekstdə Holokost təcrid olunmuş hadisə deyil, ekstremist millətçilik, totalitarizm və demokratik institutların süqutunun nəticəsi kimi dəyərləndirilir. Filosoflar Holokostu bəşər tarixində fundamental mənəvi qırılma kimi xarakterizə edirlər. Bu hadisə itaətkarlıq, fərdi məsuliyyət və insan qəddarlığının sərhədləri barədə dərin suallar doğurur. Antisemitizm isə insan ləyaqətinin inkarına əsaslanan mənəvi uğursuzluq kimi araşdırılır.

Holokostun yada salınması demokratik təsisatların, qanunun aliliyinin və insan hüquqlarının qorunmasının vacibliyini bir daha ön plana çıxarır. 1930-cu illərdə bu təminatların ləğvi Avropada dözümsüzlüyün normallaşması fonunda demokratiyanın nə qədər kövrək ola biləcəyini göstərdi. Bu mənada Holokost haqqında maarifləndirmə yalnız keçmişlə bağlı deyil, həm də müasir demokratik cəmiyyətlər üçün profilaktik mexanizm rolunu oynayır.
Antisemitizmlə mübarizədə və Holokost xatirəsinin qorunmasında maarifləndirmə aparıcı rol oynayır. Holokost haqqında təhsil tənqidi düşüncəni, tarixi məlumatlılığı və etik məsuliyyəti formalaşdırır. Bu, şagird və tələbələrə təbliğatın, qorxunun və qərəzin ictimai rəyi necə manipulyasiya etdiyini və mənəvi məsuliyyətə necə mənfi təsir göstərdiyini anlamağa kömək edir. Antisemitizmə dair maarifləndirmənin ayrı-seçkiliyə qarşı daha geniş səylərə töhfə verməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Antisemitizmin fəaliyyət mexanizmlərini anlamaqla gənclər irqçilik, islamofobiya, ksenofobiya və digər nifrət formalarını tanımaq və onlara qarşı çıxmaq üçün praktik vasitələr əldə edirlər. Holokost yalnız tarixi bilik obyekti deyil, həm də nifrətin, laqeydliyin və sükutun nəticələri barədə ciddi xəbərdarlıq kimi qəbul edilir. Xatirə mərasimləri, sağ qalanların ifadələri və inklüziv tədris proqramları empatiya və tənqidi düşüncənin inkişafına mühüm töhfə verir.
Maarifləndirmə təşəbbüsləri sübutlara əsaslanan tarixşünaslıq, sağ qalanların ifadələri və elmi tədqiqatlar vasitəsilə inkara qarşı mübarizə aparır. Bununla da tarixi yaddaşın bütövlüyü qorunur və bugünkü nifrət və zorakılığı əsaslandırmaq üçün keçmişin manipulyasiyasının qarşısı alınır.

Antisemitizm və 1918-ci ilin Mart soyqırımı

1918-ci ilin Mart soyqırımı zamanı erməni silahlı dəstələri etnik azərbaycanlılarla yanaşı, Cənubi Qafqazda tarixən yaşayan digər xalqlara qarşı da kütləvi zorakılıqlar törətmişdir. Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində, xüsusilə Qubada yaşayan yəhudilər də bu qətliamların qurbanı olmuşdur. Dağ yəhudilərinin dini icmasının rəhbərliyinin, Dövlət Arxivinin və ayrı-ayrı vətəndaşların köməyi ilə əldə edilən sənədlərin təhlili nəticəsində təkcə indiki Quba rayonu ərazisində 87 nəfər dinc yəhudi sakinin xüsusi amansızlıqla öldürüldüyü müəyyən edilmişdir.
1918-ci ildə Quba şəhərində və ətraf ərazilərdə baş vermiş kütləvi qırğınlar bölgədə hökm sürən siyasi xaosun və silahlı dəstələrin fəaliyyəti ilə bağlı idi. Tarixi mənbələrə və Quba Kütləvi Məzarlığı üzrə aparılan araşdırmalara əsasən, bu hadisələr zamanı azərbaycanlı mülki əhali ilə yanaşı, əsrlər boyu bölgədə yaşayan dağ yəhudilərinin nümayəndələri də qətlə yetirilmişdir. Bu fakt qurbanların etnik və dini mənsubiyyətindən asılı olmayaraq hədəfə alındığını göstərir.

Quba hadisələri kontekstində yəhudilərin qətlə yetirilməsi erməni silahlı dəstələrinin zorakılıqlarının yalnız anti-azərbaycanlı deyil, eyni zamanda antisemit xarakter daşıyan elementlərə malik olduğunu ortaya qoyur. Bu baxımdan Qubada baş verənlər təkcə milli qarşıdurma deyil, mülki əhalinin - o cümlədən yəhudi icmasının - kütləvi şəkildə məhv edilməsi ilə müşayiət olunan insanlığa qarşı cinayətlər kimi qiymətləndirilir.
Antisemitizm və Holokost haqqında məlumatlılıq müasir dünyada aktuallığını qoruyub saxlayan vacib məsələdir. Antisemitizm sosial harmoniyanı təhdid etməyə davam edir, Holokost xatirəsi isə nifrətin, laqeydliyin və avtoritarizmin ağır nəticələri barədə dərin dərslər verir. Maarifləndirmə, qurbanların xatirəsinin yad edilməsi və tənqidi yanaşma vasitəsilə cəmiyyətlər tolerantlığı təşviq edə, insan hüquqlarını müdafiə edə və demokratik dəyərləri gücləndirə bilərlər.

Holokost kimi mühüm tarixi hadisəni xatırlamaq yalnız keçmişə qarşı öhdəlik deyil, həm də indiki və gələcək nəsillər qarşısında mənəvi məsuliyyətdir. Antisemitizm və Holokost insan hüquqları, kollektiv yaddaş və etik məsuliyyət mövzularında qlobal müzakirələri formalaşdırmağa davam edən bir-biri ilə əlaqəli tarixi və sosial hadisələrdir. Bu mövzulara kompleks yanaşma onların mənşəyini, təzahürlərini və uzunmüddətli nəticələrini anlamağa, eləcə də təkrarlanmasının qarşısını almağa xidmət edir.