AŞPA da türkofobiya və islamofobiya: Avropa diplomatiyasında gizli qərəzlər

Dialoq üçün nəzərdə tutulmuş AŞPA qərəz meydanına çevrilmək riskini daşıyır

Rusiya müxalifətinin 15 nümayəndəsindən ibarət Rusiya Demokratik Qüvvələr Platforması Avropa Şurası Parlament Assambleyasının (AŞPA) qış sessiyası zamanı işə başlayacaq. Rusiya Demokratik Qüvvələri ilə Dialoq Platformasına Natalya Arno, Dmitri Qudkov, Mark Feyqin, Vladimir Kara-Murza, Harri Kasparov, Mixail Xodorkovski, Oleq Orlov, Andrey Volna, Lyubov Sobol və Nadejda Tolokonnikova daxildir. Rusiyanın yerli xalqlarının nümayəndələrini Ruslan Kutayev, Yekaterina Kuznetsova, Vasili (Batlay) Matenov, Lana Pylaeva və Pavel Sulyandziqa təmsil edirlər.

Bu siyahı maraqlıdır, çünki orada Rusiyadakı türk xalqlarının tək bir nümayəndəsinin adı yoxdur və təəssüf ki, bu, təsadüfi deyil. Özünü demokratiya, insan haqları və tolerantlığın təşviqi platforması kimi təqdim edən AŞPA getdikcə daha çox türkofobiya və islamofobiya ittihamları ilə üzləşir.

Bu tendensiyalar xüsusilə Türkiyə və Azərbaycan kimi türk və müsəlman əhalisi olan ölkələrdə nəzərə çarpır. AŞPA rəsmi olaraq ayrı-seçkiliyi, o cümlədən islamofobiyanı pisləsə də, praktikada Assambleya ikili standartlarda ittiham olunur və burada qərəz "Avropa dəyərlərinin müdafiəsi" kimi gizlədilir.

Türkofobiyanın Avropa tarixində dərin kökləri var və Osmanlı fəthlərinə, müstəmləkə stereotiplərinə gedib çıxır. Müasir kontekstdə o, tez-tez müsəlmanlara qarşı irqçilik və ayrı-seçkilik forması kimi müəyyən edilən islamofobiya ilə bir-birinə qarışır.

2022-ci ildə AŞPA islamofobiya ilə bağlı maarifləndirmə və ona qarşı mübarizə ilə bağlı qətnamə qəbul edərək onu irqçilik və dözümsüzlüyün bir forması kimi tanıyıb. Eynilə, beynəlxalq insan haqları təşkilatı olan “Amnesty International” da Avropa Şurasının qətnaməsini siyasətçilər arasında müsəlman əleyhinə ritorika ilə daha da şiddətlənən islamofobiyaya qarşı hərəkətə çağırış kimi alqışlayıb. Lakin bir çox Avropa ölkələrində hicab taxmaq qanuni olaraq qadağandır və müsəlmanlara qarşı nifrət fəal şəkildə təbliğ olunur. AŞPA islamofobiyanın bu təzahürlərini nəinki görməzdən gəlir, hətta qərəzli qərarlar vasitəsilə onu təbliğ edir. Müsəlmanlar Avropa İttifaqında ikinci ən böyük dini qrupu təşkil edir. Lakin Aİ Fundamental Hüquqlar Agentliyinin (FRA) 2025-ci il üçün məlumatları göstərir ki, Avropadakı müsəlmanların təxminən yarısı son beş ildə ayrı-seçkiliyə məruz qalıb. Qurani-Kərimin yandırılmasının leqallaşdırılması artıq həyata keçirilir - bu, Avropada dini dözümsüzlüyün və islamofobiyanın yeni səviyyəsini göstərir. Uzunmüddətli perspektivdə bu tendensiya Aİ-nin müsəlman ölkələri ilə münasibətlərini daha da pisləşdirəcək.

Eyni şey Avropadakı türkofobiyanın təzahürlərinə də aiddir. Bəs türkofobiya AŞPA-da özünü necə göstərir? Bu, ilk növbədə avtoritarizmdə ittiham olunan, lakin mədəni və etnik aspektlərə xüsusi diqqət yetirilən Türkiyə və Azərbaycana qarşı tənqidlə bağlıdır. 2018-ci ildə Türkiyə Parlamentinin İnsan hüquqları komitəsinin rəhbəri Avropada ksenofobiyanın islamofobiyaya çevrildiyini və Türkiyənin islamofobiyanın Avropa konstitusiyalarına cinayət kimi daxil edilməsi üçün lobbiçilik etdiyini bildirmişdi. 2021-ci ildə Türkiyə Parlamenti Avropada irqçilik və islamofobiyanı araşdırmaq üçün alt komitə yaratdı.

Məsələ xüsusilə 2024-cü ildə AŞPA Azərbaycan nümayəndə heyətinin etimadnaməsini təsdiqləməkdən imtina etdikdə kəskinləşdi. Azərbaycan mediası və siyasətçiləri bunu irqçilik, azərbaycanofobiya, türkofobiya və islamofobiyanın ifadəsi kimi qiymətləndirdilər. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev AŞPA-nı və Avropa Parlamentini islamofobiyanın təşviqi üçün platformalara çevrilməkdə günahlandırdı.

Tədqiqatlar göstərir ki, türkofobiya Türkiyənin Aİ-yə qəbul prosesinə təsir göstərir: rəsmi danışıqlara baxmayaraq, islamofobiya və türklərə qarşı qərəz maneələr yaradır. 2016-cı ildə aparılan bir təhlildə vurğulanırdı ki, bu fobiyalar uzun müddətdir davam edən problemlərdir, lakin yenə də Türkiyənin namizədliyi ilə əlaqəlidir.

AŞPA dəfələrlə islamofobiyanı pisləyib. 2022-ci ildə müsəlmanlara qarşı irqçiliklə bağlı tədbirlər görülməsinə çağıran bir qətnamə qəbul edilib. 2024-cü ildə BMT və digər təşkilatlar Avropada islamofobiyanın artdığını, o cümlədən müsəlman icmalarını cinayətkar hesab edən institusional siyasətləri qeyd ediblər. 2025-ci ildə ATƏT Beynəlxalq İslamofobiyaya Qarşı Mübarizə Günündə müsəlmanlara qarşı nifrətlə mübarizənin vacibliyini vurğulayıb.

Lakin müsəlman ölkələrindən olan tənqidçilər ikili standartlar görürlər. Türkiyənin SETA Fondu 2019 və 2021-ci illər də daxil olmaqla, Avropada islamofobiya ilə bağlı ayrı-seçkilik hallarını ətraflı şəkildə əks etdirən hesabatlar hazırlayıb. Azərbaycan kontekstində islamofobiya türkofobiya ilə əlaqələndirilir: 2023-2024-cü illərdə AŞPA mədəni aspektləri görməzdən gələrək Ermənistanı Azərbaycanın hesabına dəstəkləməkdə ittiham olunub.

AŞPA-da türkofobiya və islamofobiyanın artması gərginliyin artmasına səbəb olur. Azərbaycan və Türkiyə üçün bu, təcrid deməkdir: 2024-cü ildə onların mandatının rədd edilməsi Azərbaycanın AŞPA-nı boykot etməsinə səbəb oldu. Bu, türk dünyasında anti-Avropa əhval-ruhiyyəsini alovlandırır və Aİ-yə etimadı sarsıdır.

Qlobal miqyasda bu tendensiyalar qütbləşməyə səbəb olur: müsəlman ölkələri Avropanı təhlükə kimi görür və radikalizmi alovlandırır. Beləliklə, dialoq üçün nəzərdə tutulmuş AŞPA qərəz meydanına çevrilmək riskini daşıyır. Assambleya islamofobiyanı sözlə pisləsə də, təcrübə, xüsusən də türk dövlətlərinə münasibətdə bunun əksini nümayiş etdirir. Etimadın bərpası üçün konkret addımlar tələb olunur: müstəqil araşdırmalar və balanslı qərar qəbuletmə. Əks halda, türkofobiya və islamofobiya çiçəklənməyə davam edəcək və Avropa ideallarını sarsıdacaq.

Müəllif: Aqil Qəhrəmanov

Mənbə: Zerkalo.az