Avstraliya digər qitələrdən daha sürətlə hərəkət edir: Qitə hara gedir?

Avstraliya xəritələrdə göstərilən mövqeyində sabit qalmır. Qlobal istinad sisteminə əsasən ölçüldükdə, qitə və onu daşıyan tektonik plitə ildə təxminən 7 santimetr şimal-şimal-şərq istiqamətində hərəkət edir.

Qaynarinfo “Science Blog”ə istinadən xəbər verir ki, bu göstərici Avstraliyanı Yer kürəsində ən sürətlə hərəkət edən quru qitə massivi adlandırmağa imkan verir.

7 santimetr ilk baxışda çox kiçik rəqəm görünür. Lakin onu başqa bir yavaş proseslə müqayisə etdikdə fərq aydın olur: insan əl dırnaqları orta hesabla ayda 3,47 millimetr, yaxud ildə təxminən 4,2 santimetr uzanır. Bu o deməkdir ki, Avstraliya plitəsi təxminən 1,7 dəfə daha sürətlə hərəkət edir. Hər iki proses hazırda gözlə hiss olunmur və yalnız zaman keçdikcə nəzərə çarpır.

Bu qədər yavaş hərəkət necə ölçülür

Tektonik plitələr müxtəlif sürətlə hərəkət edir – bəzi hallarda ildə 1 santimetrdən az, ayrı-ayrı okean plitələrində isə 10 santimetrdən çox. Avstraliyanı fərqləndirən onun ümumilikdə ən sürətlə hərəkət edən quru qitə massivi olmasıdır, litosferin ən sürətli hissəsi olması deyil.

Bu yaxınlarda aparılmış seysmoloji araşdırmaya əsasən, hərəkətin sürəti şimal-şimal-şərq istiqamətində ildə təxminən 7 santimetr təşkil edir.

Avstraliyanın hər yerində yerləşən daimi peyk stansiyaları illər ərzində öz mövqelərini qeydə alır. Ayrı-ayrı ölçmələrdə müəyyən xətalar ola bilər, lakin minlərlə müşahidə aydın qanunauyğunluğu ortaya çıxarır: qitənin daxili hissəsindəki stansiyalar eyni istiqamətdə birlikdə hərəkət edir. Zəlzələlər, torpağın çökməsi və ya qrunt sularının səviyyəsində mövsümi dəyişikliklərdən yaranan kiçik hərəkətləri isə ümumi tektonik hərəkətdən ayırmaq mümkündür.

Koordinat sistemi qitəyə “çatmalı” olub

Bu, yalnız elmi fakt deyil. Avstraliyanın əvvəlki koordinat sistemi 1994-cü ilin əvvəlinə olan mövqeyə əsaslanırdı, lakin Yer səthi hərəkətini davam etdirirdi.

2020-ci ilə qədər köhnə koordinatlar ilə müasir istinad sistemi arasındakı fərq 1,8 metrə çatıb. Bu, tikinti, dəqiq əkinçilik və peyk naviqasiyasına əsaslanan bütün sistemlər üçün mühüm əhəmiyyət daşıyıb.

Buna cavab olaraq Avstraliya 2020-ci ilin əvvəlinə qitənin mövqeyinə uyğunlaşdırılmış yeni GDA2020 sistemini tətbiq edib. Həmçinin plitənin sonrakı hərəkətini nəzərə alan istinad sistemi hazırlanıb.

Cənub-Şərqi Asiya ilə toqquşma artıq baş verir

Avstraliya plitəsi yalnız qitənin özündən ibarət deyil, ətrafındakı okean litosferini də əhatə edir.

Plitənin şimal və şərq kənarları mürəkkəb zonadır. Yava xəndəyi yaxınlığında Avstraliyanın okean qabığı Sunda regionunun altına daxil olur. Timor və Banda qövsü ərazisində kontinental material artıq plitənin sərhədinə çatıb, Yeni Qvineyada isə kontinental litosfer çoxsaylı kiçik plitələrlə toqquşur.

Bu proses artıq regionda zəlzələlərə, dağların yüksəlməsinə və vulkanik aktivliyə səbəb olur. Yəni Avstraliyanın Cənub-Şərqi Asiya ilə toqquşması fərziyyə deyil, hazırda davam edən prosesdir.

Avstraliya bundan sonra hara hərəkət edəcək

Avstraliya və Antarktida vaxtilə Qondvananın tərkibində vahid quru massivi olub. Daha sonra ayrılıblar və təxminən 45 milyon il əvvəl Avstraliyanın şimala doğru hərəkəti sürətlənib.

Lakin hazırkı hərəkət sürətini yüz milyonlarla il irəliyə sadəcə ekstrapolyasiya etmək olmaz. Qitələrin toqquşması və yeni subduksiya zonalarının yaranması ilə əlaqədar tektonik plitələrin hərəkəti dəyişir.

2022-ci ildə “National Science Review” jurnalında dərc olunan araşdırmaya əsasən, 200-300 milyon il sonra qitələrin bir hissəsi “Amazonia” adlandırılan yeni superqitədə birləşə bilər. Bu ssenariyə görə, Sakit okean bağlanacaq və Avstraliya böyüyən Asiya quru massivinin bir hissəsinə çevriləcək.

Lakin bu, yeganə fərziyyə deyil. Digər modellərdə Atlantik okeanın bağlanması və ya gələcək qitələrin “Pangea Proksima”, “Novopangeya” və “Avrika” kimi tanınan digər konfiqurasiyaları nəzərdə tutulur.

Yüz milyonlarla il sonranı əhatə edən bu modellər proqnoz deyil, belə proseslərin necə baş verə biləcəyini göstərən fiziki əsaslandırılmış ssenarilərdir. Əminliklə demək olar ki, tektonik plitələrin hərəkəti davam edir və qitələrin hazırkı yerləşməsi əbədi olaraq dəyişməz qalmayacaq.

İldə 7 santimetr sürətlə hərəkət edən qitə 10 milyon il ərzində 700 kilometr məsafə qət edir. Beləliklə, ilk baxışda hiss olunmayan hərəkət zaman keçdikcə planetin görünüşünü dəyişir.

Aydın