Icma.az
close
up
RU
Azərbaycanlı professor: Təklif etdiyimiz metod yetişməkdə olan xərçəng şişlərini erkən müəyyənləşdirir

Azərbaycanlı professor: Təklif etdiyimiz metod yetişməkdə olan xərçəng şişlərini erkən müəyyənləşdirir

Azertag saytına istinadən Icma.az xəbər verir.

Vaşinqton, 8 oktyabr, AZƏRTAC

Dünyanın aparıcı riyaziyyatçılarından sayılan professor Uğur Abdulla Bakıda yazıçı Gülhüseyn Hüseynoğlunun ailəsində doğulub boya-başa çatıb. On beş yaşında Bakıdakı 20 nömrəli məktəbi qızıl medalla bitirib. Gənc yaşlarından riyaziyyat, fizika olimpiadalarında və idmanda qazandığı nailiyyətləri ilə seçilib. Sərbəst güləş üzrə Azərbaycan çempionu və milli komandanın üzvü olub. Bakı Dövlət Universitetinin tətbiqi riyaziyyat fakültəsində təhsil alıb. 21 yaşında namizədlik, 27 yaşında doktorluq elmi dərəcələrini alaraq 28 yaşında Bakı Dövlət Universitetinin professoru olub.

O, Kolmoqorov tərəfindən 1928-ci ildə qoyulmuş məşhur açıq məsələni həll edib. Uzun illər ərzində İngiltərənin, Almaniyanın və ABŞ-ın nüfuzlu universitetlərində professor vəzifəsində çalışıb. Hazırda Yaponiyada Okinava Elm və Texnologiya Universitetinin professoru, Analiz və xüsusi törəməli diferensial tənliklər bölməsinin rəhbəridir. İngilis, alman, rus və yapon dillərini mükəmməl bilir.

AZƏRTAC professor Uğur Abdulla ilə müsahibəni təqdim edir.

- Uğur müəllim, necə oldu ki, riyaziyyatçı oldunuz? Riyaziyyat həyatınıza necə daxil oldu?

- Riyaziyyat elmi mütləq həqiqəti kəşf edir və onu qüsursuz məntiqlə sübut edir. Riyaziyyatçının hərəkətverici qüvvəsi mütləq həqiqəti dərk etmək istəyidir.

- Deyirlər ki, riyaziyyatı bilən bütün digər elmlərə rahatlıqla yiyələnir və həyatdakı bir çox məsələlərin həllində daha operativ düşünür. Siz bu barədə nə düşünürsünüz? Bu elm bir insanın həyatında niyə vacibdir?

- Mütləq həqiqəti dərk etmək məqsədi ilə yaranmış riyazi nəzəriyyələr bütün təbiət elmlərinin qanunlarını kəşf edir və onları riyazi formada ifadə edir. Buna ən gözəl nümunə fizika elminin inkişaf tarixidir. Müasir təbiət elmlərinin başlanğıc nöqtəsi Nyutonun 1638-cı ildə çap olunmuş “Təbii fəlsəfənin riyazi prinsipləri” (Philosophiae Naturalis Principia Mathematica) əsəridir. Nyuton bu əsəri ilə ilk dəqiq təbiət elmi olan fizikanın, daha dəqiq desək, klassik mexanikanın əsasını qoyub. O, mexanikanın əsasını qədim yunan filosofu və riyaziyyatçısı Evklidin kəşf etdiyi həndəsə elminin zəmini üzərində qurub. Nyuton müasir təbiət elmlərin inkişafında dönüş nöqtəsi olan şah əsərinin mündəricatında “bizim məqsədimiz mexanikanın pərakəndə formada olan toxumlarını aksiomatik Evklid həndəsəsinin torpağında əkməkdir” yazıb. Bu ideya müasir dünya elmlərinin inkişaf prinsipidir. Riyazi prinsiplərə əsaslanmadan təbiət elmlərinin inqilabi sıçrayış etməsi mümkün deyil. Buna görə də hər bir cəmiyyətin, hər bir ölkənin gələcək inkişafı məktəb və universitetlərdə riyaziyyatın tədris səviyyəsindən çox asılıdır.

- Kolmoqorov riyazi probleminin həlli necə baş verdi? Bu proses barədə ətraflı məlumat verərdiniz.

- Kolmoqorov XX əsrin ən böyük riyaziyyatçılarından sayılır. Universal təfəkkürə malik olan Kolmoqorovun qoyduğu açıq məsələlərin həlləri müasir riyaziyyat elminin ən mühüm nəzəriyyələri sırasındadır. Onun 1928-ci ildə Moskva Dövlət Universitetinin ehtimal nəzəriyyəsi seminarında qoyduğu məsələnin tam həlli 2008-ci ildə dərc olunmuş “Diffuziya tənliyi üçün sonsuzluqda Viqner meyarı” adlı elmi məqaləmdə verilib. Bu elmi iş təbiətdə olan təsadüfi proseslərlə, deterministik, yəni dəqiq proqnozlaşdırıla bilən proseslər arasında olan dərin əlaqənin dərk edilməsinə doğru atılan bir addımdır. Şəxsi zəmində mənim üçün bu məsələni həll etmək Kolmoqorov və Viqner kimi böyük alimlərin, məcazi mənada desək, çiyinləri üzərində durub sonsuzluqda mütləq həqiqətə bir nəzər salmaqdır.

- Yaponiyanın Okinava Elm və Texnologiya Universitetində (OETU) Analiz və xüsusi törəməli diferensial tənliklər bölümünə rəhbərlik edirsiniz. Bu universitet və elmi qrupunuz haqqında nə deyə bilərsiniz?

- OETU 2011-ci ildə Yaponiya dövləti tərəfindən dünya elminin aparıcı mərkəzlərindən biri olmaq məqsədilə ilə yaradılıb. 2022-ci ildən həmin universitetə Analiz və xüsusi törəməli diferensial tənliklər (XTDT) bölümünün rəhbəri kimi qoşuldum. Yarandığı qısa müddətə baxmayaraq universitet doğrudan da dünyanın mötəbər elm mərkəzlərindən birinə çevrilib. Elmi qrupum postdoktoral alimlər və doktoral tələbələrdən ibarətdir. Bölmənin əsas məqsədi XTDT-in ifadə etdiyi təbiət hadisələrini əks etdirən riyazi prinsipləri aşkar və təhlil etməkdir.

- Xüsusi törəməli diferensial tənlik nədir?

- XTDT anlayışı həm fundamental, həm də tətbiqi riyaziyyatın mərkəzində durur. Zaman və fəzada dəyişən obyektlər XTDT-lə təsvir olunur. Məsələn, havanın temperaturu istilikkeçirmə və ya diffuziya tənliyi adlanan XTDT ilə təsvir olunur. Enerji generatoru, elektrik mühərrikləri, simsiz rabitə kimi texnologiyalar Maksvell tənlikləri adlanan XTDT sistemi ilə təsvir olunur. Ümumi nisbilik nəzəriyyəsində Eynşteyn sahə tənlikləri fəzanın həndəsi strukturu ilə kütlə, enerji, moment, gərginlik kimi fiziki konseptlərin əlaqəsini ifadə edən qeyri-xətti XTDT-lər sistemidir.

- XTDT-nin insan həyatına nə kimi faydaları var? Başqa məqalələrinizdə qeyd etdiyiniz kimi, bu sahənin xərçəng xəstəliyinin erkən diaqnozunda böyük irəliləyiş etmək potensialı var. Bunu sadə dillə izah etsəniz, xərçəng xəstəliyinin diaqnozunda rolu konkret olaraq nədir? Bu istiqamətdə nə kimi addımlar atılır?

- Elmi bölməmizin məşğul olduğu layihələrdən biri dünyanın əsas tibbi problemlərindən olan xərçəng xəstəliyi ilə bağlıdır. Xərçəng şişlərinin erkən aşkarlanması effektiv müalicə üçün çox vacibdir. Bu məqsədlə təklif etdiyimiz yeni üsul elektrik impedans tomoqrafiya (EİT) və XTDT-in optimal idarəetmə nəzəriyyəsinə əsaslanır. EİT metodu bədənə göndərilən kiçik bir cərəyanın nəticəsi olan gərginliyi ölçməklə bədənin elektrikkeçirmə faktorunu müəyyənləşdirməyə çalışır. Təklif olunan metod xərçəng şişlərinin elektrik keçiriciliyinin sağlam toxumada iki dəfə artıq olmasına əsaslanır. EİT texnikası ilə ölçülən gərginlik əsasında “Potensial tənliyi” adlanan XTDT üçün elektrikkeçirmə əmsalını tapmaqla yetişməkdə olan xərçəng şişləri erkən müəyyənləşdirilir. Hazırda bu layihənin xərçəng xəstəliyi ilə ixtisaslaşan tibbi mərkəzlərdə tətbiq olunması üzərində işlər gedir.

- Əsas fəaliyyətiniz Azərbaycandan kənarda olsa da ölkəmizdəki elmi təşkilatlar və ya alimlərlə hər hansı əməkdaşlıq və ya kommunikasiya mövcuddurmu?

- Təəssüf ki, hazırda mövcud deyil. Ümid edirəm ki, gələcəkdə bu cür əlaqələr qurulacaq. Arzum gələcəkdə Azərbaycanın gözəl guşələrindən birində OETU kimi bir elmi mərkəzin yaranmasını görməkdir.

Məlahət Nəcəfova

AZƏRTAC-ın xüsusi müxbiri

Vaşinqton

Hadisənin gedişatını izləmək üçün Icma.az saytında ən son yeniliklərə baxın.
seeBaxış sayı:165
embedMənbə:https://azertag.az
archiveBu xəbər 08 Oktyabr 2025 18:44 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Azərbaycanla tərəfdaşlıq yeni inkişaf perspektivləri açır

21 Noyabr 2026 20:18see375

Parisdə bugünkü etirazlara 21 mindən çox şəxs qatılıb

21 Noyabr 2026 21:24see247

Dünya iqtisadiyyatı təhlükə qarşısındadır KİV

22 Noyabr 2026 07:02see241

Azərbaycanda regional tədris mərkəzinin yaradılması Dünya Bankı ilə müzakirə edilib

21 Noyabr 2026 15:42see240

BOKT nin rəhbərliyinə təyinat olub

21 Noyabr 2026 14:31see236

Ekspert: Dövlət idarəçiliyinin rəqəmsallaşdırılması Azərbaycan iqtisadiyyatının rəqabət qabiliyyətini artırır

21 Noyabr 2026 17:24see235

Fermer ucuz satır, alıcı baha alır: Qiymət fərqi harada yaranır?

21 Noyabr 2026 14:38see233

Qızıl gələn il ucuzlaşacaq

21 Noyabr 2026 16:40see231

Mehriban Əliyeva və qızlarından Vyetnam mədəniyyətinə zərif ehtiram Foto

21 Noyabr 2026 15:21see230

La Liqa: Derbidə “sülh”

22 Noyabr 2026 00:06see229

Samvel Karapetyan: “Paşinyan müalicə olunmalıdır”

21 Noyabr 2026 17:14see225

Sumqayıtda gənc oğlan qətlə yetirilib

22 Noyabr 2026 04:55see218

Allah uzaq tutsun, amma müharibə bizim işimizdir Hakan Fidan

22 Noyabr 2026 02:18see213

Türkiyə Super Liqası: “Qalatasaray” evdə sevindi

22 Noyabr 2026 00:13see213

SEPAH ABŞ nin hərbi bazalarını hədəf aldı

22 Noyabr 2026 00:43see213

2026 cı ilin sonunda almaq üçün ən sərfəli iPhone modelləri

21 Noyabr 2026 21:07see212

Ötən gün götürülən narkotik vasitələrin həcmi açıqlandı

21 Noyabr 2026 16:00see212

İbrahim Kalın HƏMAS nümayəndə heyəti ilə Qəzzada atəşkəsi müzakirə etdi

22 Noyabr 2026 00:03see212

İran Bəhreyndə sənaye müəssisəsinə zərbə endirdi

22 Noyabr 2026 00:23see210

Milton qasırğası ABŞ də yaşayan azərbaycanlıların evlərini də vurdu

22 Noyabr 2026 07:05see208
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri