Bakı şəhərində ilk büst kimə aid idi?

Bakı… XX əsrin əvvəllərində sürətlə dəyişən şəhər mənzərəsi, neft gəlirlərinin gətirdiyi maddi imkanlar və yeni ictimai-siyasi sistemin formalaşması ilə diqqət çəkirdi. Bu dövrdə şəhərin küçələri yalnız ticarət və sənaye mərkəzi olmaqla qalmır, həm də ideya və mədəniyyətin görünən simvolu kimi bəzənirdi. Belə simvollardan biri də büstlər idi. Heykəltəraşlıq vasitəsilə tarixə, ideologiyaya və mədəniyyətə işarə edən kiçik, amma təsirli abidələr.

Ənənəvi olaraq, Bakıda ucaldılan ilk büst Nizami Gəncəvi ilə bağlı hesab olunur. 1926-cı ildə Nizami adına parkda ucaldılan bu büst, milli ədəbiyyatın və Azərbaycan mədəniyyətinin şəhər mənzərəsində görünən ilk monumental təmsilçisidir. Oxucuya maraqlı gəlir ki, tarixi mənbələr göstərir ki, bu büstdən əvvəl, 1920-ci illərin əvvəllərində Bakıda Karl Marksın büstü ucaldılmışdı. Yəni, ilk büst ideoloji məzmun daşıyırdı, milli-mədəni məqsəd isə bir qədər sonra formalaşmışdı.

Bu maraqlı ziddiyyət, ilk büst kimi milli mədəniyyət simvolu sayılan Nizami, əslində ideoloji mesaj daşıyan Marksın büstündən sonra qoyulub. Bakı şəhərində heykəltəraşlıq tarixinin yalnız estetik deyil, həm də sosial və siyasi aspektini açır. Buradan aydın görünür ki, büstlər təkcə heykəltəraşlıq nümunəsi deyil, həm də dövrün ideoloji və mədəni kontekstini əks etdirən güzgülərdir.

Bakı küçələrində ilk büstlərin qoyulması həm də ictimaiyyətin yeni dünyagörüşünə açıldığı, ideya və mədəniyyətin görünən bir vasitəyə çevrildiyi dövrün simvoludur. Hər bir büst (Nizami, Marks, ya da sonrakılar) sadəcə daş və metal deyil, onlar bir dövrün arzularını, qorxularını, milli və ideoloji hədəflərini ifadə edən “səssiz danışan” tarixdir.

Karl Marksın büstünün ucaldılması

1920-ci illərin əvvəllərində, Sovet hakimiyyətinin Azərbaycanda möhkəmləndiyi bir dövrdə, Bakının küçələri yalnız neftlə zənginləşən iqtisadiyyatın deyil, həm də ideoloji dəyişikliklərin əks-sədası idi. Bu dəyişikliklərin simvolik ifadəsi isə büstlər oldu. Bu büstlər, sadəcə sənət əsərləri deyil, həm də dövrün ideoloji mesajlarını daşıyan abidələr idi.

Yakov Keyxilis, yəhudi əsilli sovet heykəltəraşı, Bakıda ucaldılan ilk ideoloji büstün müəllifi kimi tanınır. Onun hazırladığı Karl Marksın büstü, 1920-ci illərin əvvəllərində Bakının mərkəzindəki Nizami Bağında yerləşirdi. Bu büst, Sovet hakimiyyətinin ideologiyasını şəhər sakinlərinə təqdim etmək məqsədi güdürdü.

Büstün ucaldılması, Sovet hakimiyyətinin Azərbaycanda möhkəmlənməsi və ideoloji təsirinin artırılması məqsədini daşıyırdı. Bu dövrdə, büstlər yalnız sənət əsərləri deyil, həm də ideoloji mesajları daşıyan abidələr kimi qəbul edilirdi.

Bakıdakı bu büst, yalnız bir heykəltəraşlıq nümunəsi deyil, həm də Sovet ideologiyasının şəhər mədəniyyətinə inteqrasiyasının bir simvolu idi. Bu büstün ucaldılması, şəhərin mədəni mənzərəsini formalaşdıran və ideoloji dəyişiklikləri əks etdirən mühüm bir hadisə idi.

Marks, proletariatın simvolu, inqilabi ideyanın təməl daşı kimi seçilmişdi. Onun şəklinin şəhərin mərkəzində görünməsi, sadəcə bir portret nümayişi deyildi; bu, sosial mesajın daş və metal vasitəsilə formalaşdırılması idi. Hər kəs bu büst vasitəsilə sovet ideologiyasının simvolik təbliğatını görürdü.

Yakov Keyxilisin yaratdığı büst həm də ictimai psixologiyanı dəyişmək üçün nəzərdə tutulmuşdu. Məqsəd sadə idi: Bakı sakinlərinə “yeni dünya” ideyasını, bərabərlik və sinfi ədalət simvolunu tanıtmaq. Bu abidə, həmçinin sovet hakimiyyətinin mədəniyyət vasitəsilə ideoloji hakimiyyətini göstərən bir nümunə idi.

Maraqlıdır ki, Nizami Gəncəvi büstü milli-mədəni mesaj daşısa da, Karl Marks büstü davamlı sosial və siyasi mesaj funksiyasına sahib idi. Bu büst vasitəsilə Sovet hakimiyyəti Bakıda öz ideoloji varlığını “daşıyırdı”, görünən və davamlı bir simvol olaraq ictimaiyyətin gündəlik həyatına daxil olurdu.

Beləliklə, Marksın büstü yalnız bir sənət əsəri deyil, həm də ictimai şüurun formalaşdırılması və ideoloji mesajın təcəssümü idi. Bu, şəhərin mədəni-landşaftında ideoloji mesajın ilk konkret nümunəsi kimi önəmli yer tutur.

Nizami Gəncəvi büstü ilə ideoloji büstlər arasındakı fərqlər

Bakı küçələrində ilk büstlər hər ikisi “ilk” adını daşısa da, daşıdıqları mesaj baxımından tamamilə fərqli idilər.

Karl Marksın büstü sovet hakimiyyətinin ideoloji təbliğatı üçün ucaldılmışdı. Bu büst, proletariatın simvolu kimi şəhər sakinlərinə sinfi ədalət və sosial bərabərlik mesajı verirdi. Digər tərəfdən, Nizami Gəncəvi büstü milli mədəniyyətin və ədəbiyyatın simvolu olaraq qoyulmuşdu. Burada məqsəd ideoloji yox, mədəni-milli kimlik və ədəbi irsin təbliği idi.

Marks büstü əhalinin gündəlik həyatına sovet ideologiyasını daxil edirdi. İnsanlar onun qarşısında dayanarkən yalnız bir heykəl görmürdü, həm də sosial mesajı qəbul edirdi. Nizami büstü isə oxucuda və ya keçən-yolçuda milli qürur və estetik zövq oyadırdı; bu, bir ideoloji vəzifədən daha çox mədəni bir çağırış idi.

Yakov Keyxilis tərəfindən hazırlanmış Marks büstü sovet realizmi üslubunu əks etdirir. Sadə, anlaşılan və ideyanı birbaşa çatdıran bir forma. Nizami büstü isə daha poetik, milli ornament və simvolizm elementləri ilə zənginləşdirilmişdir; bu, bədii ifadənin estetik dərinliyini göstərir.

Karl Marks büstü ideoloji mesajı ilə qısa zamanda öz təsirini göstərmiş, lakin zamanla sosial-siyasi kontekstə bağlı olaraq dəyişikliklərə məruz qalmışdır. Nizami büstü isə milli-mədəni mesajı sayəsində uzun müddət tarixi və mədəni irsin daşıyıcısı olmuşdur.

Beləliklə, bu iki büst arasında həm tarixi, həm ideoloji, həm də mədəni fərqlər açıq şəkildə görünür. Birisi dövrün ideologiyasını, digəri isə milli-mədəni kimliyi təmsil edir. Bakı şəhəri bu fərqləri birgə əks etdirərək, heykəltəraşlıq və ictimai-mədəni mənzərənin zənginliyini göstərmişdir. Qısaca, Bakıda ucaldılan ilk büstlər yalnız daş və metal parçaları deyil, onlar tarixin, ideologiyanın, mədəniyyətin və estetik zövqün görünən simvolu olaraq şəhər mənzərəsində qalıcı iz buraxmışdır. Bu iz, həm keçmiş dövrün ideya və arzularını, həm də milli kimliyin daşıyıcılarını bizə çatdırır.

Nigar Şahverdiyeva
Sosioloq, araşdırmaçı yazar