Icma.az
close
up
RU
Bakının yaşayan yaddaşı: 37 ci il repressiyasında nə baş verdi?

Bakının yaşayan yaddaşı: 37 ci il repressiyasında nə baş verdi?

Axar.az saytından verilən məlumata əsasən, Icma.az məlumatı açıqlayır.

Bakıda Bayırşəhərin dar və bir qədər də susqun küçələri ilə addımlayanda hiss edirsən ki, burada hər daş təkcə tikinti materialı deyil, həm də yaddaşdır. Bakı şəhərinin tarixi adətən qala divarları içində formalaşmış İçərişəhər üzərindən oxunur. Lakin şəhərin gündəlik həyatı, zəhməti, sosial münasibətləri və səssiz taleləri əsasən divarların kənarında - Bayırşəhərdə yoğrulub. Məhz bu məkan şəhərin yaşayan yaddaşıdır və həmin yaddaşın ən parlaq, eyni zamanda ən kövrək daşıyıcılarından biri Zərgərpalan hamamıdır.

XIX əsrin sonlarında inşa edilən Zərgərpalan hamamı uzun illər Bayırşəhər sakinləri üçün sadəcə yuyunma yeri olmayıb. O, gündəlik həyatın axarına qarışan, insanları bir araya gətirən, sosial münasibətləri tənzimləyən bir məkana çevrilib. Burada həftənin günləri fərqli məna daşıyırdı: bir gün qadınların, bir gün kişilərin idi. Toy və nişan öncəsi hamama gəlmək adət idi, uşaqların ilk isti su xatirələri, yaşlıların qurnaların yanında etdiyi səssiz söhbətlər isə bu məkanın yaddaşına hopmuşdu. Hamamın daxilində suyun səsi əsl musiqi rolunu oynayırdı. Qurnadan axan su, çarhovuzun səthində titrəyən işıq, buxarın içində yayılan gülab qoxusu insanın hisslərinə toxunur, onu gündəlik qayğılardan müvəqqəti ayırırdı. Bu hisslər fərdi xatirələrdən kənara çıxaraq Bayırşəhərin kollektiv yaddaşına çevrilmişdi. İnsanlar buradan təkcə təmiz bədənlə deyil, yüngülləşmiş ruhla ayrılırdılar.

Lakin bu axar 1937-ci ildə kəskin şəkildə qırıldı. Sovet repressiyaları Bayırşəhərə də çatdı və hamamın sahibi “xalq düşməni” damğası ilə təqib olundu. Mülkiyyət hüquqları ləğv edildi, bina dövlətin balansına keçirildi və onun əvvəlki ictimai-sosial funksiyası zorakı şəkildə dayandırıldı. Bu hadisə təkcə bir ailənin taleyinin sındırılması deyildi. Bu, eyni zamanda məkanın yaddaşına edilən müdaxilə idi. Repressiyadan sonra hamam yenidən planlaşdırıldı: bəzi girişlər bağlandı, digərləri genişləndirildi, interyer sement və texniki qatlarla örtüldü. Hamam mərasimləri üçün nəzərdə tutulmuş məkan emalatxanaya çevrildi. İsti suyun və buxarın yerini maşın səsi, çəkic zərbələri və metal qoxusu aldı. Bayırşəhər sakinlərinin dilində bu dövr “qapının yerinin dəyişdirilməsi” və “divarların boğulması” kimi xatırlanırdı, bu ifadələr həm fiziki dəyişiklikləri, həm də qorxu və susqunluq atmosferini əks etdirirdi. Zamanla burada yeni bir yaddaş qatı formalaşdı. Təmizlik və istirahət xatirələrinin üzərinə zəhmət və dolanışıq yaddaşı əlavə olundu. Hamamın istiliyi artıq bədəni yox, dəmiri qızdırırdı. Bu dəyişiklik ağrılı idi, lakin Bayırşəhərin həyat fəlsəfəsinə uyğun olaraq real və qaçılmaz idi. Burada insanlar həm istirahət etmiş, həm də çörək qazanmışdılar.

Xüsusilə 1990-cı illərdə bina baxımsız qaldı, sahibsizlik onu səssizliyə bürüdü. Bir zamanlar insan səsi ilə dolu olan məkan unudulmaq təhlükəsi ilə üz-üzə qaldı. Halbuki daş da, yaddaş da hər şeyi unutmur. 2001-ci ildə Zərgərpalan hamamı tarix və mədəniyyət abidəsi kimi dövlət qeydiyyatına alınsa da (inventar № 3578), uzun müddət onun real qorunması üçün əməli addımlar atılmadı. Bu susqunluq yalnız 2024-cü ildə aparılan konservasiya işləri ilə pozuldu. Proses sahibkar Əli Əliyevin maddi dəstəyi sayəsində mümkün oldu. Məhz bu dəstək hesabına “Miras” Mədəni İrsin Öyrənilməsinə Kömək İctimai Birliyi təşəbbüsü öz üzərinə götürdü. Professor Qafar Cəbiyevin rəhbərliyi ilə AMEA Arxeologiya və Antropologiya İnstitutunun mütəxəssisləri hamamda arxeoloji tədqiqatlar apardılar. Sonradan əlavə olunmuş texniki qatlar təmizləndi, orijinal divar taxçaları, isitmə kanalları və memarlıq detallarının izləri yenidən üzə çıxarıldı. Bu bərpa prosesi yalnız fiziki müdaxilə deyil, eyni zamanda yaddaşın məkana qaytarılması idi – keçmiş yenidən görünən və oxunaqlı hala gətirildi.

Zərgərpalan hamamının bərpası onun həyatının sonu deyil, yeni mərhələsinin başlanğıcı oldu. 2025-ci ildə burada Bayırşəhər Simpoziumu keçirildi. Tarixçilər, memarlar, arxeoloqlar və şəhər tədqiqatçıları bu məkanda bir araya gələrək Bayırşəhərin keçmişini və gələcəyini müzakirə etdilər. Eyni zamanda mədəni irs üzrə beynəlxalq ustad məktəbi fəaliyyət göstərdi. Gənc mütəxəssislər abidə üzərində birbaşa işləyərək qoruma və tədqiqat metodlarını canlı mühitdə öyrəndilər. Bu proseslər hamamı elmi platforma ilə yanaşı, təhsil məkanına da çevirdi. Universitetlərin tələbələri, məktəblərin şagirdləri ekskursiyalara cəlb olundu. Tarix dərsləri auditoriyadan çıxaraq real məkanda davam etdi, daş, divar və plan üzərində oxunan tarix daha anlaşılan və yadda qalan oldu. Bu gün də Zərgərpalan hamamında elm və təhsil yönümlü fəaliyyətlər davam edir.

Zərgərpalan hamamının nümunəsi göstərir ki, tarix-mədəniyyət abidələrinin gələcəyi yalnız bərpa ilə məhdudlaşmamalıdır. Öyrənmə, qoruma və təbliğetmə bir-birindən ayrı deyil, onların təhsilə inteqrasiyası abidəni keçmişin susqun şahidi yox, bu günün fəal iştirakçısına çevirir. Bu yanaşma digər tarix-mədəniyyət abidələri üçün də vacib modeldir.

Bayırşəhərin hekayəsi Zərgərpalan hamamında hələ də davam edir. Burada su ilə dəmir, təmizliklə zəhmət, keçmişlə bu gün bir araya gəlir. Bu məkan sübut edir ki, yaddaş yalnız daşda qorunduqda deyil, insanla birlikdə yaşadıqda davamlı olur. Zərgərpalan hamamı isə Bayırşəhərin yaddaşını gələcəyə daşıyan nadir və canlı məkanlardan biridir.

Fariz Xəlilli,

tarix üzrə fəlsəfə doktoru

Hadisənin gedişatını izləmək üçün Icma.az saytında ən son yeniliklərə baxın.
seeBaxış sayı:170
embedMənbə:https://axar.az
archiveBu xəbər 13 Yanvar 2026 18:07 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

“iPhone”un 20 illiyinə özəl model üçün iki fərqli dizayn sınaqdan keçirilir

20 Noyabr 2026 22:20see401

Tramp: Putin Ukraynadakı müharibəni diplomatik yolla bitirmək istədiyini açıq şəkildə bildirib

20 Noyabr 2026 22:14see379

Bütün dövrlərin ən böyük kino ulduzu seçildi

20 Noyabr 2026 22:37see358

Azərbaycanla tərəfdaşlıq yeni inkişaf perspektivləri açır

21 Noyabr 2026 20:18see344

"Barselona" ilə oyunda inanılmaz hekayələrdən birini yazmağa çalışacağıq"

20 Noyabr 2026 22:21see340

Quba klubu ətrafında qalmaqal: FİF rəhbəri Ayaz Abdullayevin iddialarını təkzib etdi

20 Noyabr 2026 22:29see318

Mən Ukraynada Prezident olsaydım... Tramp Putinlə söhbətində danışdı

20 Noyabr 2026 22:29see301

Parisdə bugünkü etirazlara 21 mindən çox şəxs qatılıb

21 Noyabr 2026 21:24see232

Azərbaycanda regional tədris mərkəzinin yaradılması Dünya Bankı ilə müzakirə edilib

21 Noyabr 2026 15:42see226

Dünya iqtisadiyyatı təhlükə qarşısındadır KİV

22 Noyabr 2026 07:02see225

BOKT nin rəhbərliyinə təyinat olub

21 Noyabr 2026 14:31see221

Ekspert: Dövlət idarəçiliyinin rəqəmsallaşdırılması Azərbaycan iqtisadiyyatının rəqabət qabiliyyətini artırır

21 Noyabr 2026 17:24see220

La Liqa: Derbidə “sülh”

22 Noyabr 2026 00:06see215

Dərmanlar da icbari tibbi sığortaya daxil edilir Kimlər faydalanacaq?

20 Noyabr 2026 22:21see210

Fermer ucuz satır, alıcı baha alır: Qiymət fərqi harada yaranır?

21 Noyabr 2026 14:38see204

Sumqayıtda gənc oğlan qətlə yetirilib

22 Noyabr 2026 04:55see204

Allah uzaq tutsun, amma müharibə bizim işimizdir Hakan Fidan

22 Noyabr 2026 02:18see201

Mehriban Əliyeva və qızlarından Vyetnam mədəniyyətinə zərif ehtiram Foto

21 Noyabr 2026 15:21see201

Qızıl gələn il ucuzlaşacaq

21 Noyabr 2026 16:40see201

Türkiyə Super Liqası: “Qalatasaray” evdə sevindi

22 Noyabr 2026 00:13see200
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri