Bədənin “ikinci ürəyi” baldır əzələləri niyə bu qədər vacibdir?

Baldır əzələləri yalnız yeriməyə və tarazlığı qorumağa kömək etmir. Onlar qanın ayaqlardan ürəyə qayıtmasında da mühüm rol oynayır. Buna görə tibbi ədəbiyyatda bu əzələləri bəzən bədənin “ikinci ürəyi” adlandırırlar.

Lent.az xarici mediaya istinadla baldırın insan bədənindəki rolunu izah edir. 

Əlbəttə, “ikinci ürək” ifadəsi məcazi məna daşıyır. Baldır əzələləri ürəyi əvəz etmir, lakin qanın cazibə qüvvəsinə qarşı hərəkət edərək aşağı ətraflardan yuxarı qalxmasına kömək edir.

Baldır əzələləri nasos kimi necə işləyir?

Oksigenlə zəngin qan arteriyalar vasitəsilə bədənin müxtəlif hissələrinə, o cümlədən ayaqlara çatır. Onun ürəyə qayıtmasını isə venalar təmin edir. Lakin venalarda təzyiq daha aşağı olduğundan bu prosesə əzələlərin köməyi lazım olur.

Yeriyəndə, qaçanda, pilləkən qalxanda və ya barmaq ucları üzərində dayananda baldır əzələləri yığılaraq venaları sıxır. Bu təzyiq qanı ürəyə doğru itələyir. Əzələlər boşaldıqda isə venalardakı birtərəfli qapaqlar qanın yenidən ayaqlara doğru geri axmasının qarşısını alır.

Proses hər addımda təkrarlanır. Buna görə əzələ nasosunun fəaliyyəti üçün yalnız intensiv idman deyil, gün ərzində müntəzəm hərəkət də vacibdir.

Az hərəkət etmək hansı problemlərə yol aça bilər?

Baldır əzələləri qanı kifayət qədər səmərəli hərəkət etdirə bilmədikdə aşağı ətraflarda qan durğunluğu yarana bilər. Bu zaman ayaq biləklərində şişkinlik, ağrı və ağırlıq hissi meydana çıxa, uzun müddətdə isə venalarla bağlı problemlər inkişaf edə bilər.

Əzələ nasosunun zəif işləməsi yalnız oturaq həyat tərzi ilə əlaqəli olmur. Əzələ kütləsinin azalması, oynaq problemləri, sinir və əzələ xəstəlikləri də buna təsir göstərə bilər.

Araşdırmalar nə göstərir?

Mayo Klinikasının tədqiqatçıları damar müayinəsindən keçən 2728 yetkin şəxsin tibbi məlumatlarını təhlil ediblər. Onillik müşahidə ərzində baldır əzələ nasosu normal işləyən qrupda ölüm göstəricisi təxminən 6 faiz, fəaliyyəti pozulmuş qrupda isə 18 faiz olub.

Daha sonra təxminən 6 min pasiyentin iştirakı ilə aparılan başqa bir araşdırmada da oxşar əlaqə aşkarlanıb. Əzələ nasosunun hərəkət zamanı irəli ötürdüyü qan həcmi azaldıqca ölüm riskinin yüksəldiyi müşahidə olunub.

Lakin hər iki araşdırma müşahidə xarakterli olub. Nəticələr zəif baldır əzələlərinin birbaşa ömrü qısaltdığını və ya yalnız bu əzələləri məşq etdirməyin ömrü uzatdığını sübut etmir. Zəif fəaliyyət başqa sağlamlıq problemlərinin və az hərəkətliliyin göstəricisi də ola bilər.

Ən sadə üsul yeriməkdir

Baldır əzələlərini işlətmək üçün xüsusi avadanlığa ehtiyac yoxdur. Yerimək, pilləkən qalxmaq və təkrarən barmaq ucları üzərinə qalxıb-enmək bu əzələləri hərəkətə gətirir.

Yazıda Amerika Ürək Assosiasiyasının masa arxasında işləyənlərə ən azı saatda bir dəfə ayağa qalxıb bir qədər gəzməyi tövsiyə etdiyi bildirilir.

Ayağa qalxmaq mümkün olmadıqda oturaq vəziyyətdə də sadə hərəkətlər etmək olar. Ayağın ön hissəsini yerdə saxlayaraq dabanı bir neçə dəfə qaldırıb-endirmək və ya ayaq biləyini yavaşca hərəkət etdirmək baldır əzələlərini işə salır. Bununla belə, bu hərəkətlər yeriməyi əvəz etmir.

Bir yerdə dayanmaq kifayət deyil

Ayaqüstə olmaq oturmaqdan daha fəal görünsə də, hərəkətsiz dayandıqda baldır əzələləri venaları ritmik şəkildə sıxmır. Qan dövranı üçün əzələlərin növbə ilə yığılması və boşalması vacibdir.

İşi uzun müddət ayaqüstə dayanmağı tələb edənlər vaxtaşırı bir neçə addım ata, yerində addımlaya və ya dabanlarını qaldırıb-endirə bilərlər.

Yaş artdıqca əzələləri qorumaq daha vacib olur

Yaşla birlikdə əzələ kütləsi və gücü azala bilər. Bu dəyişiklik baldır əzələlərinin fəaliyyətinə də təsir göstərir. Müntəzəm hərəkət həm qan dövranını dəstəkləyir, həm də ayaqların gücünü və dözümlülüyünü qorumağa kömək edir.

Məqalədə Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının yetkinlərə həftədə ən azı 150 dəqiqə orta intensivlikli fiziki fəaliyyətlə, məsələn, sürətli yerişlə məşğul olmağı tövsiyə etdiyi xatırladılır. Həmçinin həftədə ən azı iki dəfə əzələləri gücləndirən hərəkətlərə yer ayrılması məsləhət görülür.

Oturaq vəziyyətdə daban qaldırmaq maddələr mübadiləsinə də təsir edə bilər

Baldırın dərinliyində yerləşən kambalayabənzər əzələ — soleus uzun müddət işləyə bilməsi ilə seçilir.

2022-ci ildə aparılan araşdırmada oturaq vəziyyətdə ayağın ön hissəsini yerdə saxlayaraq dabanı təkrarən qaldırıb-endirməkdən ibarət hərəkət öyrənilib. Tədqiqatçılar uzunmüddətli əzələ fəaliyyətinin enerji sərfini artırdığını, yeməkdən sonra qlükoza və yağ mübadiləsinə müsbət təsir göstərdiyini bildiriblər.

Prediabeti olan cəmi 10 nəfərin qatıldığı sonrakı təcrübədə isə bu hərəkət fasiləsiz oturmaqla müqayisədə iki saatlıq qlükoza sınağı zamanı qan şəkərinin yüksəlməsini təxminən üçdəbir azaldıb.

Ancaq iştirakçı sayı az olduğundan geniş nəticələr çıxarmaq tezdir. Üstəlik, iştirakçılar hərəkəti uzun müddət təkrarlayıblar. Dabanı arabir bir neçə dəfə qaldırmaqdan eyni təsiri gözləmək olmaz.

Ayaqdakı şişkinliyi həmişə oturaq həyatla əlaqələndirməyin

Hərəkətsizlik ayaqlarda ağırlıq və şişkinliyə səbəb ola bilər. Lakin bəzi əlamətlər ayrıca qiymətləndirilməlidir.

Bir ayaqda qəfil şişkinlik, ağrı, qızartı və ya istilik yaranarsa, bu, dərin vena trombozunun əlaməti ola bilər. Belə halda təcili tibbi qiymətləndirmə lazımdır.

Davamlı və ya təkrarlanan şişkinlik, yerimənin çətinləşməsi və ayaqlar arasında nəzərəçarpacaq fərq də həkim müayinəsi tələb edir.

Venoz çatışmazlığın əlamətləri hansılardır?

Xroniki venoz çatışmazlıq əvvəlcə xüsusilə uzun müddət oturduqdan və ya ayaqüstə dayandıqdan sonra ayaqlarda yorğunluq, ağırlıq və gərginlik hissi ilə özünü göstərə bilər.

Sonrakı mərhələlərdə ayaq biləklərində təkrarlanan şişkinlik, gecə qıcolmaları, qaşınma, qabıqlanma və görünən varikoz damarlar yarana bilər. Daha ağır hallarda ayaq biləyi ətrafındakı dəri qəhvəyi rəng ala, sərtləşə və çətin sağalan yaralar əmələ gələ bilər.

Şikayətlər davam edirsə və ya artırsa, səbəb araşdırılmalıdır. Çünki ayaq şişkinliyi yalnız venalarla bağlı olmur.

Kompressiya corablarını özbaşına seçməyin

Kompressiya corabları xaricdən təzyiq göstərərək venoz qanın yuxarı hərəkətinə kömək edə, şişkinliyi və gərginlik hissini azalda bilər. Lakin onların ölçüsü, uzunluğu və sıxlıq dərəcəsi düzgün seçilməlidir.

Həddindən artıq boş corab təsirsiz qala, çox sıx və ya bükülərək yığılan corab isə qan dövranına və dəriyə zərər verə bilər. Xüsusilə ayaqlarda arterial qan dövranı pozuntusundan şübhələnildikdə həkimlə məsləhətləşmək vacibdir.

Gün ərzində edilən kiçik hərəkətlər faydalıdır, lakin onlar müntəzəm fiziki fəaliyyəti və ehtiyac olduqda tibbi müalicəni əvəz etmir.