Bəlucistan Talibanın hədəfində

Qaiser Navab: “Şaban əməliyyatı davam etdikcə diqqət konsolidasiyaya yönəlməlidir”

İyulun əvvəllərində terrorçular Bəlucistanda yenidən qan töküblər. Cavab gecikməyib. Pakistan yerli mediasına təhlükəsizlik mənbələri bildirib ki, Bəlucistanda yeni əməliyyatlar zamanı daha beş terrorçu güllələnib və bununla da Şaban Əməliyyatında öldürülən yaraqlıların ümumi sayı 76-ya çatıb.
Təhlükəsizlik mənbələri bildirib ki, 5 iyuldan bəri Şaban əməliyyatında və əyalətdə aparılan digər kəşfiyyat əsaslı əməliyyatlarda (İBO) cəmi 114 yaraqlı öldürülüb. Onlar əməliyyatın son yaraqlı məhv edilənə qədər davam edəcəyini təkrarlayıblar.
Davam edən əməliyyat zamanı Bəlucistanın Saran Tangai bölgəsində daha dörd terrorçu öldürülüb və həmin vaxt ölənlərin sayı 71-ə çatıb.
Öldürülən yaraqlılardan həmçinin M4 tüfəngləri, avtomatlar, raket atıcıları, mobil telefonlar və digər avadanlıqlar da daxil olmaqla çoxlu sayda silah və sursat anbarı aşkar edilib.
Şaban əməliyyatı Ziaratdakı Mangi Dam polis bölməsinə ölümcül hücumdan sonra başlayıb və Pakistan Ordusu, Sərhəd Qoşunları və Bəlucistan Polisi tərəfindən birgə həyata keçirilir.
Təhlükəsizlik qüvvələri yaraqlılara ağır itkilər versə də, Bəlucistanda son üç terror hücumunda təhlükəsizlik işçiləri və mülki şəxslər də daxil olmaqla 42 nəfər şəhid olub.
ISPR-ın baş direktoru general-leytenant Əhməd Şərif Çaudri bu ayın əvvəllərində terrorçuların nəzarət məntəqəsinə hücum etdiyini, lakin polis əməkdaşlarının cəsarətlə vuruşduğunu və ilkin döyüşdə 15 yaraqlını öldürdüyünü bildirmişdi.
İlkin döyüşdə doqquz polis əməkdaşı şəhidlik zirvəsinə yüksəlib, yaraqlılar isə təhlükəsizlik qüvvələri əraziyə çatmazdan əvvəl polis əməkdaşlarını girov götürüblər.
Əfqanıstan Talibanı 2021-ci ildə hakimiyyətə gələndən bəri Pakistanda, xüsusən də Xayber Paxtunxva və Bəlucistanda terror fəaliyyətlərinin artması müşahidə olunub.
Buna cavab olaraq, Pakistan sərhəddəki terrorçuların sığınacaqlarını hədəf alan "Qəzab lil-Haq" əməliyyatına başlayıb, onlarla Əfqanıstan Talibanı öldürülüb və yüzlərlə insan yaralanıb.
2025-ci ilin oktyabr ayında Əfqanıstan Talibanı və müttəfiq yaraqlılarının Pakistan sərhəd məntəqələrinə səbəbsiz hücumlar etməsindən sonra sərhəd toqquşmaları başlayıb və nəticədə 200-dən çox Taliban döyüşçüsü və müttəfiq yaraqlı ölüb, ölkəni müdafiə edərkən 23 Pakistan əsgəri şəhid olub.
Bir neçə raund danışıqlara baxmayaraq, hər iki ölkə razılığa gələ bilməyib. Bunun əsas səbəbi Əfqanıstan Taliban rejiminin Əfqanıstan ərazisində fəaliyyət göstərən terrorçu qruplaşmalara qarşı hərəkət etmək istəməməsidir.
Pakistanlı siyasi ekspert, Asiya, Afrika və Latın Amerikasında əməkdaşlığı və innovasiyanı təşviq edən beynəlxalq platforma olan Davamlı İnkişaf üçün Kəmər və Yol Təşəbbüsünün (BRISD) sədri Qaiser Navab hadisə ilə bağlı qəzetimizə deyib ki, 2026-cı ilin iyul ayının əvvəllərində "Şaban" əməliyyatına başlanılması Bəlucistanda təhlükəsizlik əməkdaşlarının və mülki şəxslərin həyatına son qoyan bir sıra şiddətli hücumlara birbaşa cavab tədbiri idi. "Mangi" bəndi yaxınlığındakı polis postuna edilən hücum və digər insidentlərdən sonra Pakistan qüvvələri - ordu, Sərhəd Korpusu və əyalət polisi - Kvetta ətrafındakı və ondan kənardakı çətin relyefli ərazilərə sürətlə irəlilədi. Məlumatlara görə, əməliyyat artıq yaraqlı qruplaşmalar üçün ciddi itkilərlə nəticələnib və koordinasiyalı tədbirlər çərçivəsində yüzdən çox döyüşçü zərərsizləşdirilib: "Bəlucistandakı uzunmüddətli qeyri-sabitlik və ümid dövrlərini müşahidə edənlərin nəzərində bu, sadəcə növbəti bir təhlükəsizlik əməliyyatı deyil. Bu, inkişafın kök salıb davamlı ola biləcəyi şəraitin yaradılması istiqamətində atılan zəruri, lakin ağrılı bir addımdır. Əyalətin zəngin faydalı qazıntı ehtiyatları, strateji mövqeyi və istifadə olunmamış kənd təsərrüfatı potensialı çox vaxt qeyri-sabitlik səbəbindən kölgədə qalıb. Həqiqi tərəqqi elə bir mühit tələb edir ki, orada mühəndislər qorxmadan tikinti işləri apara bilsinlər, investorlar kapital yatıra bilsinlər və sadə ailələr övladlarının gələcəyini planlaşdıra bilsinlər.
Bəlucistan son illərdə iddialı layihələrin payına düşüb. Çin-Pakistan İqtisadi Dəhlizi (CPEC) və enerji və infrastruktur layihələri də daxil olmaqla əlaqəli təşəbbüslər yollar, elektrik stansiyaları və əlaqə vədi gətirdi. Lakin işçilərin, karvanların və ərazilərin dəfələrlə hədəfə alınması - məsələn, Mangi bəndi yaxınlığında baş verən son hücum - sərt bir reallığı vurğulayır: təhlükəsizlik istənilən davamlı iqtisadi vizyon üçün ilkin şərtdir. Bunsuz hətta ən yaxşı qurulmuş planlar belə uğursuzluğa düçar olur. Dağlarda kəşfiyyata əsaslanan quru və hava əməliyyatlarına yönəlmiş Şaban əməliyyatı, xaosla inkişaf edən şəbəkələri pozmağı hədəfləyir".
Onun sözlərinə görə, bu o demək deyil ki, mövcud narazılıqları yalnız güc tətbiqi ilə həll etmək olar. Pakistanın sərhəd bölgələrində onilliklər ərzində əldə edilən təcrübə göstərir ki, hərbi əməliyyatlar siyasi proseslərə cəlbetmə, iqtisadi imkanların yaradılması və yerli icmalarla dialoq kimi tədbirlərlə tamamlanmalıdır. Bəlucistan sakinlərinin bir çoxu özləri də yaraqlıların əməllərindən əziyyət çəkib və həm zorakılıqdan, həm də diqqətdən kənarda qalmaqdan narazılıqlarını ifadə ediblər. Son hücumlardan sonra keçirilən etiraz aksiyaları təkcə qəzəbi deyil, həm də normal həyata qayıtmaq istəyini əks etdirirdi: "Dövlət qarşısında duran çağırış - və eyni zamanda imkan - təhlükəsizlik sahəsindəki irəliləyişləri idarəetmə və insanların dolanışıq səviyyəsində real yaxşılaşmalara çevirməkdən ibarətdir.
İnkişafın təməli kimi təhlükəsizlik uzunmüddətli qeyri-sabitliyin insanlara vurduğu ziyanı qiymətləndirməmək olmaz. İnfrastruktur layihələrinə edilən hücumlar təkcə beton və polad konstruksiyaları məhv etmir; onlar həm də məktəblərin, xəstəxanaların və suvarma sistemlərinin tikintisini ləngidir.
Mangi bəndi məhz bu gərginliyi təcəssüm etdirir. Su çatışmazlığı olan bir bölgədə su təchizatını və ehtimal ki, elektrik enerjisi istehsalını təmin etmək məqsədilə nəzərdə tutulmuş bu obyektin mühafizə məntəqəsi hücum hədəfinə çevrildi. Oxşar hallar əyalət daxilindəki digər təşəbbüslərə də təsir göstərmişdir.
İntizam və hesabatlılıq çərçivəsində həyata keçirilən uğurlu antiterror tədbirləri müəyyən rahatlıq və nəfəs dərmək imkanı yarada bilər. Ölkənin digər bölgələrində keçmişdə aparılan əməliyyatlar - nə qədər qüsurlu olsa da - nəticə etibarilə məcburi köçkün ailələrin öz evlərinə qayıtmasına və bazarların yenidən fəaliyyətə başlamasına şərait yaratmışdı. Bəlucistandakı vəziyyətdə əsas diqqət kəşfiyyat məlumatlarının dəqiqliyinə üstünlük verməklə yanaşı, kənar təsirlərin (mülki əhaliyə və ya infrastruktura dəyə biləcək ziyanın) minimuma endirilməsinə yönəldilməlidir. Hazırkı əməliyyatla bağlı məlumatlar göstərir ki, burada genişmiqyaslı və ya ümumi yanaşmalardan daha çox, konkret militant ünsürlərə - o cümlədən "Bəlucistan Azadlıq Ordusu" və TTP ilə əlaqəli qruplaşmalara - qarşı hədəfə yönəlmiş tədbirlərə üstünlük verilir. Ən əsası odur ki, təhlükəsizliyin təmin edilməsinə yönəlmiş bu tədbirlər paralel şəkildə həyata keçirilən mülki təşəbbüsləri kölgədə qoymamalıdır. Yerli idarəetmə islahatları, əyalətlərə praktikada daha geniş muxtariyyətin verilməsi, həmçinin təhsil və peşə hazırlığı sahələrinə investisiya qoyuluşu olduqca vacibdir. Bəlucistandakı gənclər də dünyanın digər yerlərindəki həmyaşıdları kimi, ideologiyadan daha çox iş yeri və ləyaqətli həyat axtarışındadırlar. İnkişaf layihələri yerli əhali üçün məşğulluq imkanları yaratdıqda - söhbət təkcə müvəqqəti tikinti işlərindən deyil, həm də texniki xidmət, xidmət sektoru və kiçik biznes sahələrindəki davamlı iş yerlərindən gedir — militantlığa meyl təbii şəkildə azalır".
Q.Navabın fikrincə, Pakistanın Bəlucistanda Çinlə tərəfdaşlığı buna bir nümunədir. Çinli personalın faciəvi itkiləri də daxil olmaqla, çətinliklər yaransa da, daha geniş çərçivə maddi aktivlər təqdim etdi: təkmilləşdirilmiş limanlar, enerji tutumu və əlaqə dəhlizləri. Bunlar mücərrəd geosiyasi oyunlar deyil, coğrafiya və tarix tərəfindən uzun müddət kənarda qalan bir əyalət üçün praktik həyat bəxşişləridir: "Məsələn, Qvadarın təkamülü, təhlükəsizlik davamlı irəliləyiş təmin edərsə, sahil icmalarına fayda verə biləcək ticarət potensialına malikdir. Əməkdaşlığı sıfır cəm rəqabəti əvəzinə qarşılıqlı faydalı regional inkişaf kimi təqdim etmək uzunmüddətli maraqlara daha yaxşı xidmət edir.
Tənqidçilər bəzən əldə olunan nailiyyətlərin sürətini və ya bölgüsünü sual altına alırlar. Bu narahatlıqlar şəffaflıq və inklüziv planlaşdırma yolu ilə səmimi şəkildə cavablandırılmalıdır. Bununla belə, irimiqyaslı investisiyalardan tamamilə imtina etmək alternativ reallığı – davamlı təcrid və yoxsulluğu – nəzərə almamaq deməkdir. Dinc inkişaf yerli əhalinin haqlı istəkləri ilə milli və beynəlxalq reallıqlar arasında tarazlığın qorunmasını tələb edir.
Bəlucistanın daha geniş iqtisadi şəbəkələrə inteqrasiyası kimliyin silinməsi deyil, mədəni müxtəlifliyə hörmət edən rifaha aparan bir yoldur.
Şaban əməliyyatı davam etdikcə diqqət konsolidasiyaya yönəlməlidir. Bir mərhələ döyüşçülərin sığınacaqlarının təmizlənməsidir; digər mərhələ isə effektiv polis fəaliyyəti və ictimaiyyətin iştirakı ilə mövqeyi qorumaqdır. Svat və Cənubi Vəziristandakı təcrübələr bizə xatırladır ki, əməliyyatdan sonrakı mərhələlər davamlı uğuru müəyyən edir. Bunun ardınca yenidənqurma, mümkün olduqda barışıq və ortaya çıxan təhdidlərin monitorinqi aparılmalıdır.
İqtisadi tədbirlər təhlükəsizlik sahəsində əldə edilmiş nailiyyətləri möhkəmləndirə bilər. Yerli resurslara - məsələn, xromit, mis və ya bərpaolunan enerji potensialına - uyğunlaşdırılmış xüsusi iqtisadi zonalar yerli sakinlərin bu prosesdə maraqlı tərəfə çevrilməsinə şərait yarada bilər. Bəndlər kimi layihələr vasitəsilə təkmilləşdirilmiş su idarəçiliyi ilə dəstəklənən kənd təsərrüfatının modernləşdirilməsi məşğulluq və ərzaq təhlükəsizliyi baxımından dərhal nəticələr vəd edir. Çin də daxil olmaqla beynəlxalq tərəfdaşlar ilkin infrastruktur mərhələsindən kənara çıxaraq, sənayeləşmə və texnologiya transferi istiqamətində əməkdaşlığı genişləndirməyə hazır olduqlarını bildiriblər.
Vətəndaş cəmiyyəti və medianın da rolu var. Həm təhlükəsizlik əməliyyatları, həm də inkişaf çatışmazlıqları barədə balanslı məlumatlandırma məsuliyyəti təşviq edir. Bəzi media orqanları uzun müddətdir ki, Bəlucistanın mürəkkəbliyinin incəliklə başa düşülməsini, narazılığın siyasi və sosial-iqtisadi köklərini görməzdən gəlmədən təhlükəsizlik zərurətlərini qəbul etməyi müdafiə edirlər.
Bunların heç biri asan deyil. Radikal qruplar tez-tez insanların haqlı narazılıqlarından sui-istifadə edərək, onları kənar maraqlar və ya cinayətkar maliyyələşdirmə ilə əlaqələndirirlər. "Şaban" kimi əməliyyatlar vasitəsilə onların fəaliyyət imkanlarının məhdudlaşdırılması müəyyən qədər vaxt qazandırır, lakin yalnız həmin vaxtdan ağıllı siyasət çərçivəsində istifadə edilməsi davamlı sülhə gətirib çıxara bilər. Pakistanın təhlükəsizlik strukturları hərtərəfli yanaşmanın zəruriliyini dərk edir; əsas sınaq isə bu yanaşmanın mülki və hərbi qurumlar arasında əlaqəli şəkildə həyata keçirilməsindədir.
Bəlucistan xalqı çətinliklər qarşısında heyranedici dözümlülük nümayiş etdirib. Qvadardakı balıqçılardan tutmuş dağlıq ərazilərdəki heyvandarlara qədər hər kəs gündəlik həyatın çiçəklənməsinə imkan verən sabitliyə can atır. Yeni tikilmiş məktəblərə gedən uşaqlar, daha yaxşı bazarlara çıxış əldə edən fermerlər və təkmilləşdirilmiş yollarla hərəkət edən sahibkarlar - bunlar uğurun səssiz göstəriciləridir.
Dinc inkişaf prizmasından yanaşdıqda, "Şaban" əməliyyatı bir məqsəd deyil, vasitədir. Bu əməliyyat, federasiyaya böyük töhfələr verməsinə baxmayaraq, müqabilində daha azını əldə etmiş bir əyalətdə tərəqqi üçün yeni imkanlar yaratmağı hədəfləyir. Əgər bu təşəbbüs inklüziv idarəçilik, hədəflənmiş investisiyalar və davamlı dialoqla müşayiət olunarsa, o, mühüm bir dönüş nöqtəsinə çevrilə bilər. Bunun alternativi - yəni hücum və cavab tədbirlərinin təkrarlanan silsiləsi - heç kimin, xüsusilə də Bəlucistanı öz doğma yurdu hesab edən insanların mənafeyinə xidmət etmir.
Növbəti aylar bu son səylərin daha geniş sabitliyə çevrilib-çevrilməyəcəyini göstərəcək. Nikbinlik realizmlə yumşaldılmalıdır, lakin istiqamət aydındır: təhlükəsizlik inkişafa imkan verir və inkişaf da öz növbəsində təhlükəsizliyi təmin edir. Bəlucistan və Pakistan üçün bu bir-birinə bağlı yol irəliyə doğru ən etibarlı yolu təklif edir".
Cavid