Britaniyalı politoloq: İranla uzunmüddətli razılaşma mümkündür

Amerika Birləşmiş Ştatları (ABŞ) ilə İran arasında əldə olunan 2 həftəlik atəşkəs razılaşmasından sonra tərəflər sülh razılaşmasını yekunlaşdırmağa çalışacaq. Bu, rəsmilər tərəfindən reaksiyalardan əldə edilən qənaətdir.
Tərəflər atəşkəsə vasitəçilik edən Pakistanın paytaxtı İslamabadda bir araya gələcəklər. İran sanksiyaların ləğvi və ABŞ qüvvələrinin bölgədən çıxmasını istəyir.

Aprelin 10-da ABŞ-İran arasında Pakistanın paytaxtı İslamabadda keçiriləcək danışıqlarda Amerika nümayəndə heyətinə isə vitse-prezidenti J.D. Vens rəhbərlik edəcək.  İSNA-nın məlumatına görə, İran nümayəndə heyətinə İran İslam Şurası Məclisinin (Parlament) sədri Məhəmməd Bağır Qalibaf rəhbərlik edəcək.

İran mediası xəbər verir ki, "İranın təklif etdiyi 10 maddəlik plan çərçivəsində təkcə nüvə proqramı və regional təhlükəsizlik deyil, həm də son 45 ildə İrana tətbiq edilən ilkin və ikinci dərəcəli sanksiyalar müzakirə olunacaq".

 Atəşkəs razılaşmasını Modern.az-a şərh edən böyük britaniyalı politoloq Neil Uatson bildirib ki, iki həftəlik atəşkəs davamlı sülhə doğru bir addım deyil:

Saytımıza açıqlamasında ingilis politoloq Neil Uatson bildirib ki, danışıqlar baş tutarsa, onların əsasını ümumi bəyanatlar deyil, dörd əsas məqam təşkil edəcək:

“Əvvəla bu atəşkəsi sülh müqaviləsi deyil, taktiki gərginliyin azaldılmasına açılan pəncərə kimi qiymətləndirərdim. Hesabatlar təsdiqləyir ki, bu, Hörmüz boğazının yenidən açılması və danışıqların başlanması ilə əlaqəli iki həftəlik fasilədir. Bu müddət genişmiqyaslı regional müharibəyə dərhal keçidin qarşısını almaq və danışıqlar çərçivəsi yaratmaq üçün kifayət edə bilər, lakin təhlükəsizlik zəmanətləri, nüvə məsələsi, sanksiya rejimi və Körfəzdə davranış qaydaları razılaşdırılmadığı təqdirdə davamlı sülhün əldə edilməsi üçün iki həftə kifayət deyil. Başqa sözlə, bu, "sülh" deyil, bazarların, hərbi yorğunluğun və vasitəçilərin təzyiqi altında atəşkəsdir.

Danışıqlar baş tutarsa, onların əsasını ümumi bəyanatlar deyil, dörd əsas məqam təşkil edəcək: Hörmüz, təhlükəsizlik zəmanətləri, sanksiyalar və nüvə proqramı. İran, artıq sanksiyaların dayandırılması, gələcək hücumlara qarşı zəmanətlər və zərərin ödənilməsi kimi ilkin şərtlərini açıqlayıb. Tramp isə eyni zamanda gələcək hər hansı bir razılaşmanın İranın nüvə materialları məsələsini "bağlamalı" olduğunu bildirib. Bu o deməkdir ki, gündəmdə Hörmüzdə naviqasiya rejimi, atəşkəsin dönməzliyi, aktivlərin dondurulmasının aradan qaldırılması və nüvə infrastrukturu üzərində məqbul zənginləşdirmə və nəzarət səviyyəsi üstünlük təşkil edəcək. Bundan əlavə, İranın qeyri-rəsmi raket proqramı və proksi şəbəkələri məsələsi qaçılmaz olaraq ortaya çıxacaq, çünki bu olmadan İsrail və ABŞ hakimiyyətinin bir hissəsi heç bir razılaşmanı hərtərəfli hesab etməyəcək”.

Politoloq ABŞ və iranın getdiyi güzəştlərdən də danışıb:

“ABŞ-ın güzəştinin ən bariz əlaməti, İran infrastrukturuna qarşı yeni genişmiqyaslı zərbələr dalğasına dərhal keçməkdən imtina etməsidir. İkinci element, Trampın İranın təklifini açıq şəkildə "işlək əsas" kimi təsvir etməsidir, yəni bu, gələcək danışıqlar üçün təməl təşkil edir. Digər yandan Vaşinqtonun yalnız ultimatumlar vasitəsilə deyil, həm də vasitəçilik formatı vasitəsilə həll yolu axtarmağa faktiki olaraq razılıq verib. Lakin bu, şişirdilməməlidir, çünki ABŞ Hörmüz, nüvə proqramı və təhdidlərin məhdudlaşdırılması ilə bağlı əsas tələblərini qoruyarkən strateji deyil, əməliyyat güzəştlərinə gedib.

İranın göstərdiyi güzəştlər isə əsasən strateji deyil, taktiki xarakter daşıyır. Ən vacib məqam odur ki, Tehran müvəqqəti olaraq gərginliyi azaltmağa razılıq verib və Hörmüz boğazından təhlükəsiz keçidə icazə verib. Hörmüz körfəzinin öz hərbi koordinasiyası altında olmasına baxmayaraq, iran bu addımı atıb. Bu da artıq qlobal trafikin tamamilə məhdudlaşdırılması strategiyasından kənara çıxmağı təmsil edir. Bundan əlavə, İran indiyə qədər ara tənzimləmələr olmadan zərbələrin dərhal dayandırılmasına yönəlmiş daha sərt mövqe tutmasına baxmayaraq, danışıqlar kanalının faydalılığını effektiv şəkildə qəbul edib. Lakin bu addımlar hələlik strateji güzəştlər kimi təsvir edilə bilməz. Çünki İran sanksiyaların qaldırılması, təhlükəsizlik zəmanətləri, kompensasiya və ya dəniz yolları üzərində təsiri ilə bağlı tələblərindən əl çəkməyib. Buna görə də, bunu vaxt qazanmağa və danışıqlar mövqelərini gücləndirməyə yönəlmiş "taktiki düzəliş" kimi təsvir etmək daha doğrudur”.

Britaniyalı ekspert danışıqların davamlı sülhə çevrilib-çevrilməyəcəyi barədə məsələni də şərh edib:

“Buna ehtimal var. Lakin, düşünürəm, bu elə də yüksək ehtimal deyil. Hər iki tərəf müharibənin çox baha başa gəldiyi bir nöqtəyə çatıb. Bazarlar, müttəfiqlər və vasitəçilər hamısı gərginliyi azaltmağa çalışırlar - bu, obyektiv olaraq daha rəsmiləşdirilmiş razılaşma üçün stimul yaradır. Lakin müvəqqəti atəşkəs ilə institusional sülh arasında əhəmiyyətli bir fərq var: bu, yoxlama mexanizmləri, sanksiyalar, Hörmüz boğazı qaydaları, nüvə məhdudiyyətləri və icra mexanizmləri barədə razılaşma tələb edir. Bu mərhələdə, hətta rəvayətlər də fərqlidir, çünki Tramp iki həftəlik fasilədən danışır, İran isə müəyyən şərtlər altında davamlı sülhə ehtiyac olduğunu vurğulayır. Buna görə də, uzunmüddətli razılaşmanın şansları realdır, lakin bu fasilənin münaqişənin növbəti mərhələsinə hazırlıqdan daha çox, strukturlaşdırılmış zəmanət sisteminə çevrilib-çevrilməyəcəyindən asılıdır”.

Siyasi şərhçi İsrail, Türkiyə, Rusiya və Pakistan kimi regional aktorların prosesə təsir edib-etməyəcəyi ilə bağlı da danışıb:

“Bu ölkələrin təsiri əhəmiyyətlidir, lakin bir-birilərindən mahiyyət etibarilə fərqlənirlər. İsrail hər hansı həddindən artıq yumşaq razılaşmanı məhdudlaşdıran əsas amildir: Netanyahu fasiləni,yalnız İranın nüvə, raket və regional fəaliyyətləri ilə bağlı daha geniş strateji məqsədlərin təsdiqlənməsini təmin etdikdən sonra dəstəkləyib. Bu o deməkdir ki, İsrail nəticənin İranı çox güclü etdiyinə inanırsa, həm danışıqları dəstəkləyə, həm də kompromis dairəsini məhdudlaşdıra bilər.Türkiyə hazırda vasitəçilik çərçivəsində diplomatik gücləndirici rolunu oynayır, regional aktorlarla əlaqələndirir və potensial olaraq danışıqları sürətləndirir. Digər tərəfdən, Rusiya xarici balanslaşdırıcı və lazım gələrsə, beynəlxalq çərçivəni formalaşdırmaq və ABŞ şərtlərinin tətbiqini çətinləşdirmək istəyini nümayiş etdirib. Bu o deməkdir ki, Rusiyanın rolu sülhə nail olmaqdan daha çox, həmin ölkənin olduğu strateji mühitə təsir göstərməkdən ibarətdir”.