Brüsselin gecikmiş marağı: Aİ Cənubi Qafqazda söz sahibi ola biləcəkmi? (ŞƏRH)

Cənubi Qafqazda nəqliyyat və logistika layihələri ətrafında geosiyasi rəqabət yeni mərhələyə daxil olur. "EUObserver” nəşrinin yaydığı məlumata görə, Avropa İttifaqı "Trump Route for International Peace and Prosperity” (TRIPP) adlı nəqliyyat dəhlizi təşəbbüsünə qoşulmaq niyyətindədir. İlk baxışda bu addım iqtisadi məntiqə söykənsə də, əslində daha geniş geosiyasi kontekstin tərkib hissəsidir.

Brüsselin bu layihəyə maraq göstərməsi təsadüfi deyil. Aİ uzun müddətdir ki, Rusiyadan yan keçən alternativ ticarət və enerji marşrutları üzərində işləyir. Təkcə 2022-2024-cü illərdə Avropa ilə Mərkəzi Asiya arasında yükdaşımaların həcmi təxminən 2 dəfə artaraq 6 milyon tona yaxınlaşıb. Bu baxımdan Orta Dəhliz və onun tərkib hissəsi kimi təqdim olunan Zəngəzur dəhlizi Avropa üçün cəlbedici görünür. Çindən Avropaya yüklərin daşınma müddətinin 42 gündən 12–13 günə enə biləcəyi perspektivi layihənin iqtisadi əhəmiyyətini artırır. Bundan əlavə, hesablamalara görə, Orta Dəhliz tam gücü ilə işləyərsə, illik 10–15 milyon ton yük ötürmə potensialına malik ola bilər. 

Lakin əsas sual başqadır. Aİ bu prosesə niyə indi qoşulur? Bu addım əvvəlcədən hazırlanmış strateji planın tərkib hissəsidir, yoxsa regionda artan ABŞ fəallığına verilən gecikmiş reaksiya? Məhz bu məqam Brüsselin qərarvermə mexanizminin zəif tərəflərini üzə çıxarır.

Son illərdə Aİ tez-tez operativ deyil, reaktiv davranmaqda ittiham olunur. Məsələn, Avropa Komissiyasının iri infrastruktur layihələri üzrə  qərarlarının qəbul müddəti bəzən 2–3 il çəkir ki, bu da rəqabətli geosiyasi mühitdə  ciddi gecikmə hesab olunur. 

TRIPP layihəsinin adı belə onun arxasında duran siyasi iradəni açıq  göstərir. Amerika Birləşmiş Ştatları regionda nəqliyyat marşrutları üzərindən təsir imkanlarını genişləndirməyə çalışır. ABŞ-ın son illərdə regiona ayırdığı iqtisadi və təhlükəsizlik yönümlü proqramların həcmi yüz milyonlarla dollarla ölçülür. Vaşinqton üçün Cənubi Qafqaz təkcə tranzit zonası deyil, həm də Avrasiya geosiyasətində mühüm dayaq nöqtəsidir. Bu fonda Aİ-nin gecikmiş reaksiyası onun regiondakı mövqeyini zəiflədir. Əgər proseslər ABŞ tərəfindən formalaşdırılırsa, Brüssel yalnız bu çərçivəyə uyğunlaşmaq məcburiyyətində qalır. Bu isə Aİ-ni "oyun qurucu"dan çox "oyuna qoşulan" aktora çevirir. 

TRIPP təşəbbüsü çərçivəsində ən çox müzakirə olunan elementlərdən biri də Zəngəzur dəhlizidir. Bu marşrut təkcə logistika xətti deyil, həm də regionun siyasi arxitekturasını dəyişdirə biləcək amildir. Nəzəri baxımdan Ermənistanın bu dəhliz vasitəsilə regional iqtisadi sistemə inteqrasiyası  mümkündür. Bu, ölkənin tranzit gəlirlərini artıraraq illik yüz milyonlarla dollar əlavə iqtisadi dövriyyə yarada bilər. Lakin praktiki müstəvidə təhlükəsizlik, suverenlik və regional balans kimi faktorlar prosesi mürəkkəbləşdirir. 

Aİ-nin əsas problemi yalnız gecikmə deyil, həm də vahid strateji yanaşmanın olmamasıdır. 27 üzv dövlətin fərqli maraqları və konsensus mexanizminin mürəkkəbliyi qərarların qəbulunu ləngidir. Nəticədə Brüsselin böyük layihələrə operativ reaksiyası zəifləyir. Hazırda Avropa İttifaqının qlobal ÜDM-də payı təxminən 14–15% civarındadır, lakin bu iqtisadi güc həmişə geosiyasi təsirə çevrilə bilmir. Bu isə onun beynəlxalq layihələrdə liderlik imkanlarını məhdudlaşdırır. 

Brüsselin TRIPP və Orta Dəhliz layihələrinə marağı region üçün yeni iqtisadi imkanlar vəd etsə də, bu təşəbbüsün uğuru birbaşa Aİ-nin strateji davranışından asılıdır. Əgər Avropa İttifaqı proseslərə gec reaksiya vermək ənənəsini davam etdirərsə, Cənubi Qafqazda əsas söz sahibi olmaq şansını əldən verə bilər. Əksinə, vaxtında və balanslı yanaşma sərgilənərsə, Aİ həm iqtisadi, həm də siyasi baxımdan regionda mühüm aktora çevrilə bilər. Hazırkı vəziyyət isə göstərir ki, Brüssel hələ də seçim qarşısındadır: ya oyun qurucu olmaq, ya da başqalarının qurduğu oyuna qoşulmaq…

Qeyd edək ki, "EUObserver” nəşrinin məlumatına görə, Avropa İttifaqı TRIPP layihəsinə qoşulmaqla Rusiyadan yan keçən alternativ ticarət marşrutu formalaşdırmağı və Ermənistanı Avrasiya logistika zəncirlərinə daha dərindən inteqrasiya etməyi hədəfləyir. Bununla belə, ekspertlər Aİ-ni strateji liderliyin zəifliyi və qərarların ləngliyi səbəbindən tənqid edir və bu tendensiyanın ABŞ-nin regionda təsirini daha da artırdığını vurğulayırlar. 

Siyasət Şöbəsi