Çin lideri Aşqabada gəlir RAKURS

Çin prezidenti Si Cinpin Türkmənistana səfər etmək istəyini bildirib. Bu səfər Çin liderinin fəaliyyətə başladığı vaxtdan bəri ikinci səfəri olacaq və bu, Türkmənistan qazı uğrunda artan rəqabət kontekstində tədbiri xüsusilə əhəmiyyətli edir. Avropa İttifaqı, bu enerji resurslarını araşdırarkən, Pekin Aşqabada rədd edilməsi olduqca çətin olacaq bir təklif verməyə hazır görünür və bununla da hərtərəfli strateji tərəfdaşlığı gücləndirir və Avropa və Britaniya rəqiblərini geridə qoya bilər.

Rusiya prezidenti Vladimir Putinin təyyarəsi 20 mayda Çinə səfərindən sonra havaya qalxmış, həmin gün Prezident Si Cinpindən Prezident Serdar Berdımuhammedovun dəvəti ilə Türkmənistana səfər etməyə razılıq verən Pekindən Aşqabada cavab məktubu gəlib. "Həmişə olduğu kimi, Çin hakimiyyətinin demək olar ki, hər bir ictimai hərəkəti gizli və ya açıq simvolizm ehtiva edir. Çin rəhbərliyinin Aşqabada göndərdiyi məktubda həmçinin Vladimir Putinin Çinə səfəri zamanı heç vaxt imzalanmayan "Sibir Gücü 2" qaz kəməri üzrə Rusiya ilə danışıqlar aparanlar da hədəfə alınıb", - politoloq Derya Karayev bildirib.

Xatırladaq ki, Türkmənistana dəvətnamə Prezident Siyə bu ilin mart ayında Qurbanqulu Berdiməhəmmədovun Çinə səfəri zamanı təqdim edilmişdi və Çin Xarici İşlər Nazirliyinin məlumatına görə, o, "xoşməramlı səfərə" dəvət olunmuşdu. Pekinə səfəri zamanı heç bir sənəd imzalanmasa da, Si Cinpin və Berdiməhəmmədovun "xoşməramlılığı" Çinə Türkmənistan qazının tədarükü və bu məsələ ilə bağlı yığılmış problemlərlə bağlı bir sıra anlaşılmazlıqları geridə qoyub və qaz sektorunda bir sıra irəliləyişlərə yol açıb.

ÇXP Mərkəzi Komitəsinin Siyasi Bürosunun Daimi Komitəsinin üzvü və Çin Xalq Respublikası Dövlət Şurasının Birinci vitse-prezidenti Dinq Xueşyanın aprel ayında Türkmənistana sonrakı səfəri zamanı "Türkmənistan hökuməti ilə Çin Xalq Respublikası hökuməti arasında qaz sektorunda əməkdaşlığın əsas prinsipləri haqqında Baş Saziş" imzalanıb. Çin şirkətinin CNPC (CNPC Amudary Petroleum Company Ltd) törəmə şirkəti tərəfindən "Kalkınış" qaz yatağının dördüncü mərhələsinin işlənməsi üçün simvolik bir başlanğıc edilib.

Sərdar Berdiməhəmmədov Si Cinpinə 2025-ci ilin sentyabr ayında Çin-Orta Asiya Zirvə Toplantısı üçün Pekinə səfəri zamanı CNPC-nin "Kalkınış" layihəsinin bu mərhələsi üçün tenderi qazandığını şəxsən bildirib. Qurbanqulu Berdiməhəmmədovun bu ilin mart ayında Çinə xoşməramlı səfərindən sonra Türkmənistan prezidenti iki şirkət arasında müqavilə bağlamaq üçün icazə imzalayıb.

"Aydındır ki, Vladimir Putinin və Rusiya nümayəndə heyətinin səfərindən dərhal sonra Türkmənistana səfər dəvətini və onun geniş təbliğatını qəbul etdikdən sonra Prezident Si Cinpin Türkmənistana sadəcə bir fincan çay içməkdən daha çox şey üçün gedəcək. Yuxarıda qeyd olunan "Kalkınış" yatağının dördüncü fazasının (10 milyard kubmetr üçün) işlənməsi ilə bağlı razılaşmaya əlavə olaraq, Çin artıq ikinci fazanın (30 milyard kubmetr qaz üçün, danışıqlar davam edir) işlənməsi ilə bağlı imzalanmış müqaviləyə malikdir və ADNOC (BƏƏ) və Petronas (Malayziya) tərəfindən təklif olunan üçüncü fazanın işlənməsi üçün tenderdə iştirak edir - ümumilikdə 30 milyard kubmetr. "Bu, artıq müvafiq infrastrukturun inkişaf etdirilə biləcəyi əhəmiyyətli bir həcmdir", - deyə Qarayev vurğulayıb.

Müşahidəçilər Türkmənistandan Özbəkistan, Tacikistan və Qırğızıstandan keçərək Çinə uzanacaq Orta Asiya-Çin qaz kəmərinin dördüncü xəttinin (D) tikintisi ideyasını irəli sürürlər. Lakin, türkmən politoloqunun sözlərinə görə, yuxarıda qeyd olunan həcmlər sərəncamında olduğu halda, Çin tərəfi Tacikistandan mürəkkəb bir hissənin tikintisinə müraciət etmədən mövcud paralel infrastrukturu genişləndirmək qərarına gələ bilər, baxmayaraq ki, tərəflər bu məsələni Prezident Emoməli Rəhmonun Çinə son səfəri zamanı müzakirə etmiş ola bilərlər.

Bu arada, ekspert vurğulayıb ki, Türkmənistan hakimiyyəti də Çinlə bu cür sıx əməkdaşlığa ideoloji dəstək verib. Türkmənistanın "Böyük İpək Yolunun Dirçəlişi" strategiyasının Çinin "Bir Kəmər, Bir Yol" təşəbbüsü ilə uyğunlaşdırılması rəsmi olaraq elan edilib və Si Cinpinin bu konsepsiyanın daha qlobal versiyası çərçivəsində "Çin və Türkmənistan üçün Ortaq Gələcək Birliyi"nin yaradılması çağırışı tam dəstəklənib. Əlbəttə ki, Türkmənistan birmənalı şəkildə "Vahid Çin" siyasətini dəstəkləyir.

Lakin, Çin inhisarının riskləri barədə bütün danışıqlara baxmayaraq... Türkmənistan qazının alınmasında, tez-tez "qaz tələsi" adlandırılan məsələdə, məhz Çinlə əməkdaşlıq Türkmənistana daha çox azadlıq qazandırır. Beləliklə, Türkmənistan bütün yataqların işlənməsi işlərini kommersiya qazı ilə deyil, nağd pulla ödəməyə başlayıb və xarici tərəfdaşlardan texnologiya cəlb etməklə olsa da, qaz sənayesini inkişaf etdirir.

Beynəlxalq ekspertlərin fikrincə, Türkmənistanın qaz ixrac potensialı ildə təxminən 200 milyard kubmetr təşkil edə bilər. Hazırda Çinə ildə 40 milyard kubmetr Türkmənistan qazı tədarükü ilə, hətta ikiqat və ya daha çox artsa belə, Türkmənistanın digər alıcılara təklif edəcəyi bir şey olacaq. Bunun rəsmi Türkmənistan təbliğatı ilə daha az, real vəziyyətlə əlaqəsi var. Qarayev vurğulayıb ki, çox şey nəqliyyat infrastrukturundan asılıdır, lakin bu, tədricən inkişaf etdirilir.

Hazırda iki böyük neft və qaz şirkəti - ADNOC (BƏƏ) və Petronas (Malayziya) - Xəzər dənizində artıq birgə aktivlərə sahib olan ən böyük qaz yatağı olan "Kalkınış"ın üçüncü mərhələsinin işlənməsi üçün çıxış yolu axtarırlar. Bundan əlavə, ADNOC, XRG investisiya qolu vasitəsilə Azərbaycan hökuməti tərəfindən idarə olunan və Xəzər və Orta Asiya bölgələrindən Avropaya qaz nəql etmək üçün nəzərdə tutulmuş Cənub Qaz Dəhlizi səhmdar cəmiyyətinin bir hissəsinə çevrilib. Britaniya işgüzar dairələri Türkmənistan qazının Avropaya tədarükünə ciddi maraq göstəriblər. Hazırda beynəlxalq qaz intriqası davam edir və Prezident Si-nin Türkmənistana səfəri tapmacanın yalnız bir hissəsidir.

Görünür, Türkmənistan artıq tədricən Qazpromun yerini tutur və ya tuta bilər. Çünki, bu, bəziləri üçün nə qədər təəccüblü olsa da, əvvəllər Türkmənistanda diplomatik bacarıq və ya iddialılıq yox idi.

V.VƏLİLİ