“Çin şoku 2”: Pekin Qərbin sənaye üstünlüyünü əlindən alır?

Çin lideri Si Cinpin qabaqcıl istehsal sektorunun daha böyük və güclü hala gətirilməsi barədə çağırış edib. Bu çağırış Pekinin iqtisadi strategiyasında yeni mərhələnin başlandığını göstərir.

Çin artıq yalnız ucuz əmək qüvvəsinə əsaslanan kütləvi istehsal mərkəzi olmaqla kifayətlənmir. Məqsəd süni intellekt, elektromobil, robot texnikası, yarımkeçirici, batareya və yaşıl enerji avadanlıqları kimi strateji sahələrdə dünya liderliyinə yüksəlməkdir. Bunun üçün maliyyə və dövlət dəstəyi daşınmaz əmlak sektorundan yüksək texnologiyalı sənayeyə yönəldilir. Pekin gələcək iqtisadi gücün əsasını istehlakdan daha çox istehsal və texnoloji müstəqillikdə görür.

Bu proses Qərbdə “Çin şoku-2” adlandırılan yeni narahatlıq yaradıb. Birinci Çin şoku əsasən ucuz Çin məhsullarının dünya bazarlarına daxil olması, Qərbdə ənənəvi zavodların bağlanması və iş yerlərinin itirilməsi ilə müşayiət olunmuşdu. İkinci dalğanın fərqi ondan ibarətdir ki, Çin artıq aşağı texnologiyalı məhsullarla deyil, Qərbin üstün hesab edildiyi strateji sahələrlə rəqabət aparır. Çin elektromobilləri, günəş panelləri, batareyaları və sənaye robotları həm texnoloji keyfiyyətinə, həm də daha aşağı qiymətinə görə Qərb şirkətlərinin bazar payını daraldır. Buna görə rəqabət artıq təkcə iqtisadi deyil, texnoloji liderlik uğrunda geosiyasi mübarizə xarakteri daşıyır.

ABŞ və Avropa Çinin yüksəlişinə tariflər, ixrac məhdudiyyətləri və subsidiyalar vasitəsilə cavab verməyə çalışırlar. Vaşinqton Çinə qabaqcıl çiplərin və onların istehsalında istifadə edilən avadanlıqların satışını məhdudlaşdırır, eyni zamanda öz ərazisində istehsalı təşviq edir. Avropa İttifaqı isə Çin elektromobillərinə qarşı qoruyucu tədbirlər tətbiq etməklə yerli avtomobil sənayesini müdafiə etməyə çalışır. Lakin Çin şirkətlərinin Avropada zavod açması bu siyasətin effektivliyini azalda bilər. Nəticədə Qərb azad bazar prinsiplərindən uzaqlaşaraq daha müdafiəçi və dövlət yönümlü sənaye siyasətinə keçir.

Pekinin əsas üstünlüyü ayrı-ayrı məhsullardan daha çox bütöv istehsal zəncirinə nəzarət etməsidir. Çin xammalın emalından komponentlərin hazırlanmasına, logistika və hazır məhsulun dünya bazarlarına çıxarılmasına qədər geniş sənaye infrastrukturu qurub. Bu səbəbdən Qərb ölkələri Çinlə siyasi qarşıdurmanı gücləndirsələr də, iqtisadi asılılığı qısa müddətdə aradan qaldıra bilmirlər. Çindən ayrılma siyasətinin yerini risklərin azaldılması yanaşmasının tutması da bununla bağlıdır. Ancaq texnologiya və tədarük zəncirləri milli təhlükəsizlik məsələsinə çevrildikcə dünya iqtisadiyyatının Çin və Qərb mərkəzli iki bloka parçalanması ehtimalı artır.

Bununla belə, Çinin istehsala əsaslanan modeli daxilində də ciddi zəifliklər mövcuddur. Dövlət dəstəyi ilə istehsal gücünün sürətlə artırılması daxili tələbin imkanlarını üstələyə və artıq məhsulların xarici bazarlara yönəldilməsinə səbəb ola bilər. Qərb isə bunu ədalətsiz subsidiya siyasəti və öz sənayesinə qarşı təhlükə kimi qiymətləndirir. Digər tərəfdən, yüksək texnologiyalı ixracın artması Çin vətəndaşlarının gəlirlərində və daxili istehlakda eyni səviyyədə yüksəliş yaratmır. Əgər Pekin əhalinin istehlak imkanlarını genişləndirməsə, iqtisadi artımı qorumaq üçün xarici bazarlardan daha çox asılı vəziyyətə düşəcək və ticarət qarşıdurması dərinləşəcək.

Beləliklə, “Çin şoku-2” sadəcə bazara daha çox Çin məhsulunun çıxması demək deyil; bu, dünya iqtisadi güc mərkəzinin tədricən dəyişməsidir. Çin gələcəyin əsas sənaye sahələrinə nəzarət etməklə həm iqtisadi gəlir, həm də siyasi təsir qazanmaq istəyir. ABŞ və Avropa isə tariflərlə yanaşı, innovasiya, istehsal infrastrukturu və ixtisaslı insan kapitalına daha çox sərmayə qoymadığı halda bu rəqabəti yalnız məhdudiyyətlərlə dayandıra bilməyəcək. Qarşıdakı dövrdə əsas mübarizə ərazi və təbii sərvətlərdən çox çip, batareya, məlumat, süni intellekt və istehsal standartları üzərində gedəcək. Bu yarışın nəticəsi isə XXI əsrin iqtisadi və siyasi güc balansını müəyyənləşdirəcək.

Alim Nəsirov