Çinin İrana hərbi kəşfiyyat dəstəyi: regional balans necə dəyişir?

Son günlər yayılan məlumatlara görə, Çin İranla təhlükəsizlik, kəşfiyyat və hərbi texnologiyalar sahəsində əməkdaşlığı kəskin şəkildə genişləndirib.

Bildirilir ki, Pekin İsrailin İran ərazisinə 2025-ci ildə endirdiyi zərbələrdən sonra Tehranın təhlükəsizlik sistemlərinin nə dərəcədə sızmaya məruz qaldığını təhlil etməyə başlayıb və bu prosesdə birbaşa texniki və analitik dəstək göstərir. Eyni zamanda Çin İran üçün peyk müşahidəsi, erkən xəbərdarlıq, naviqasiya və raket texnologiyaları istiqamətində real imkanlar açır.

Bu məlumatlar göstərir ki, Çin-İran münasibətləri artıq sırf iqtisadi və diplomatik müstəvidən çıxaraq strateji təhlükəsizlik tərəfdaşlığı mərhələsinə keçib. ABŞ və İsrailin İran ətrafında artan hərbi fəallığı fonunda Pekin faktiki olaraq Tehranın arxa cəbhəsinin möhkəmləndirilməsində rol almağa başlayır. Burada əsas məqsəd yalnız İranı qorumaq deyil, eyni zamanda ABŞ-nin Yaxın Şərqdəki hərbi üstünlüyünü texnoloji səviyyədə balanslaşdırmaqdır.

Ən diqqətçəkən istiqamətlərdən biri kosmik və kəşfiyyat sahəsidir. Məlumatlara görə, Çin İranla peyk məlumatlarının paylaşılması və real vaxt rejimində müşahidə imkanları üzərində işləyir. Bu isə İranın ABŞ və İsrailin mümkün hərbi hazırlıqlarını daha erkən mərhələdə müəyyən etməsinə şərait yaradır. ABŞ-nin İrana mümkün zərbələri bir neçə dəfə təxirə salması da məhz bu fonla əlaqələndirilir. Strateji sürpriz faktorunun zəifləməsi Vaşinqton üçün ciddi problem yaradır.

Digər mühüm xətt kibertəhlükəsizlik və daxili sızmaların qarşısının alınmasıdır. Çin İranın dövlət sistemlərinə İsrail kəşfiyyatının hansı yollarla daxil olduğunu araşdırmaqda Tehrana yardım edir və Qərb mənşəli proqram təminatlarının mərhələli şəkildə Çin istehsalı, qapalı sistemlərlə əvəzlənməsini təşviq edir. Bu, İran üçün yalnız xarici kəşfiyyata qarşı müdafiə deyil, həm də daxili nəzarət mexanizmlərinin gücləndirilməsi deməkdir.

Naviqasiya sahəsində isə İranın Qərbin GPS sistemlərindən imtina edərək Çin tərəfindən yaradılmış BeiDou sisteminə keçməyi planlaşdırması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. BeiDou təkcə mülki naviqasiya deyil, raketlərin dəqiqliyi, pilotsuz uçuş aparatlarının idarə edilməsi və hava hücumundan müdafiə sistemlərinin koordinasiyası baxımından da həlledici rol oynayır. Bu addım İranın texnoloji asılılığını azaldır və ABŞ-nin təsir rıçaqlarını zəiflədir.

Ən riskli və diqqətçəkən məqam isə Çinin İranın hərbi potensialının bərpasında birbaşa iştirakıdır. Məlumatlarda bildirilir ki, Pekin ballistik raketlər üçün bərk yanacaq komponentləri, dəqiq yönləndirmə sistemləri, mikroprosessorlar və radar texnologiyaları ilə İranı təmin edir. Hətta İsrailin F-35 kimi “stealth” təyyarələrini aşkar edə bilən qabaqcıl radar sistemlərinin İrana verildiyi iddia olunur. Bu isə regionda hava üstünlüyü anlayışını yenidən sual altına qoyur.

Nəticə etibarilə, Çin-İran yaxınlaşması təkcə iki ölkə arasındakı əməkdaşlıq deyil, Yaxın Şərqdə və daha geniş geosiyasi müstəvidə güc balansına yönəlmiş strateji addımdır. Pekin ABŞ ilə birbaşa toqquşmadan yayınaraq onun müttəfiqlərinin qarşısında yeni texnoloji və təhlükəsizlik divarı formalaşdırır. İran isə bu prosesdə təkcə qorunan tərəf yox, həm də böyük güclər arasında yeni rəqabət xəttinin mərkəzində duran əsas aktora çevrilir.

Ruslan Zəngəzur