CNN ə qarşı iddia: informasiya etibarlılığı uğrunda mübarizədə presedent

İndi qərar vermək ABŞ federal məhkəməsinin öhdəsinə düşür

Delaver federal məhkəməsində qaldırılan CNN-ə qarşı Azərbaycanın iddiası Bakı ilə dünyanın ən böyük media qurumlarından biri arasında üç aylıq qarşıdurmanın kulminasiya nöqtəsidir. İddia İsrailin Azərbaycan ərazisindən İrana qarşı hərbi və kəşfiyyat əməliyyatları üçün istifadə etdiyini bildirən 5 iyun 2026-cı il tarixli məqalədən qaynaqlanır.

Məqalədə xüsusən də İsrail xüsusi təyinatlılarının Azərbaycanın cənubunda bir neçə ərazidə, İran sərhədinə yaxın ərazilərdə fəaliyyət göstərdiyi, kəşfiyyat əməliyyatları və dron əməliyyatları apardığı və İsrailin əvvəlcədən dinləmə cihazları yerləşdirdiyi iddia edilirdi. Ən əsası, CNN Azərbaycanın mövqeyini əvvəlcədən bilirdi: CNN-in sorğusuna cavab olaraq, Bakı bu iddiaları qəti şəkildə rədd etdi və heç bir üçüncü ölkənin öz ərazisindən İrana qarşı hərbi və ya kəşfiyyat məqsədləri üçün istifadə etməsinə icazə vermədiyini bildirdi. Buna baxmayaraq, məqalə dərc olundu, lakin Azərbaycanın mövqeyi kifayət qədər əks olunmadı, əsas iddialar yalnız anonim mənbələrə əsaslandı.

Azərbaycanın cavabı ardıcıl və sistemli idi. Dərc edildikdən dərhal sonra rəsmi Bakı CNN-dən iddiaları geri götürməsini və düzəlişlər etməsini tələb etdi. 6 iyun, 23 iyun və 2 iyul tarixlərində Azərbaycan tərəfi oxşar tələblərlə CNN-ə rəsmi məktublar göndərdi.

Paralel olaraq, Azərbaycan Milli Məclisi Xarici Müdaxilə və Hibrid Təhdidlərlə Mübarizə Komissiyası vasitəsilə CNN-dən dərc olunmuş iddialar üçün ya dəlil təqdim etməsini, ya da onların əsassızlığını açıq şəkildə etiraf etməsini tələb etdi. CNN-in Azərbaycanın tələblərini nəzərdən keçirəcəyini vəd etməsinə baxmayaraq, heç bir praktik tədbir görülmədi və heç bir təkzib dərc edilmədi. Məhz bu hərəkətsizlik - rəsmi sorğulara cavab verilməməsi və məqaləni düzəltməkdən imtina - Azərbaycanı məhkəməyə verməyə vadar edən həlledici amil oldu. Qeyd etmək vacibdir ki, bu, Azərbaycanın bu məqalənin müəllifi Tim Listerin belə bir yanaşması ilə qarşılaşdığı ilk hal deyil. Onun 2020-ci il Vətən müharibəsi və 2023-cü il terrorizmə qarşı mübarizə tədbirləri ilə bağlı əvvəlki reportajları artıq Azərbaycana qarşı birtərəfli və qərəzli yanaşma nümayiş etdirmişdi.

CNN-in anonim mənbələrdən və təsdiqlənməmiş və ya təkzib edilmiş iddialardan istifadə etməsi təcrid olunmuş və sistemli deyil. Xüsusilə də Qəzza münaqişəsinin işıqlandırılması ilə bağlı hadisələr buna əyani nümunədir. 2023-cü ilin noyabr ayında “CNN International”ın diplomatik redaktoru Nik Robertson İsrail qoşunları ilə birlikdə səyahət edərkən Qəzzada dağıdılmış əl-Rantisi Uşaq Xəstəxanasını ziyarət etdi. Hərbi sözçü Daniel Haqari Robertsona divarda ərəb dilində bir sənəd göstərdi və iddia etdi ki, bu sənəddə İsrail girovlarını saxlayan HƏMAS üzvlərinin siyahısı var. Robertson bu iddianı sorğu-sualsız qəbul etdi və yayımladı. Lakin CNN jurnalistlərinin sonradan etiraf etdiyi kimi, bu, ümumiyyətlə HƏMAS siyahısı deyil, həftənin günləri barədə ərəb dilində olan adi bir təqvim idi. Üstəlik, bu İsrail iddiası CNN xəbəri yayımlamamışdan əvvəl sosial mediada ərəb dilində danışanlar tərəfindən təkzib edilmişdi.

“Əl-Cəzirə”nin istinad etdiyi daxili “WhatsApp” mesajlarına görə, Fələstin əsilli bir prodüser Robertson da daxil olmaqla həmkarlarını bu məlumatın etibarsızlığı barədə xəbərdar etmişdi, lakin onun xəbərdarlığı qulaqardına vurulmuşdu. Təxəllüs altında danışan bir CNN jurnalisti xəbəri şəbəkə üçün "utancverici an" adlandırdı. Məlumat yayımlandıqdan sonra başqa bir prodüser vəziyyəti düzəltməyə çalışdı və sonra onu internetdə dərc etdi, lakin Robertson israr etdi.

Bir jurnalistin qeyd etdiyi kimi, əgər siz öz həmkarlarınızdan daha çox İsrail hökumətinə etibar edirsinizsə, ən azı fəaliyyətiniz ciddi şəkildə yenidən nəzərdən keçirilməlidir. Çünki sizin məlumatınız İsrail əməliyyatı üçün örtük rolunu oynayır. Eyni “Əl-Cəzirə”nin sənədli filmində CNN jurnalistləri həmçinin İsrailin təsdiqi olmadan İsrail hava hücumlarını "zərbələr" adlandırmağa qarşı danışılmamış redaksiya siyasətinin olduğunu açıqladılar - onlar bunu beynəlxalq jurnalistika üçün qeyri-adi adlandırdılar. Rəsmi İsrail rəvayətinə bu cür etibar etmək Qəzzada dağıntıların və insan itkilərinin miqyasının gizlədilməsinə səbəb oldu.

Digər bir dəhşətli hadisə 2024-cü ilin dekabr ayında CNN-in baş beynəlxalq müxbiri Klarissa Vardın suriyalı üsyançıların müşayiəti ilə Suriya Hava Kəşfiyyat İdarəsinin zirzəmisində bir süjet çəkdiyi zaman baş verdi. Dəhşətə gəlmiş bir kişi bağlı kamerada yorğanın altında tapıldı. O, özünü Adel Qurbal kimi təqdim etdi və üç ay əvvəl sosial media fəaliyyətinə görə həbs olunduğunu, təhqirlərə məruz qaldığını söylədi.

CNN tərəfindən yayımlanan süjet məhbusun xilas edilməsi ilə bağlı təsirli bir süjet kimi görünürdü. Lakin Suriya diaspor nəşri “Verify-Sy” CNN süjetindəki şəxsin mülki şəxs deyil, həbsxananı idarə edən Hava Kəşfiyyat İdarəsinin zabiti, leytenant Salama Məhəmməd Salama olduğunu müəyyən etdi. “Verify-Sy” Salamanın forma geyinmiş şəklini dərc etdi.

Daha sonra CNN süjetindəki şəxsin həqiqətən kəşfiyyat zabiti olduğunu etiraf etmək məcburiyyətində qaldı. Həm “Verify-Sy”, həm də CNN tərəfindən istinad edilən Homsdan olan anonim mənbələr Salamanın bədnam işgəncəçi və şantajçı olduğunu iddia etdilər. Bu iş CNN-in təsdiqlənməmiş anonim mənbələrə əsaslanaraq və lazımi fakt yoxlaması aparmadan dezinformasiya yaymasının daha bir sübutudur ki, bu da iddia edilən cəlladın qurban kimi təsvir edilməsinə səbəb oldu.

Ciddi ittihamları əsaslandırmaq üçün anonim mənbələrdən istifadə etmək təcrübəsi CNN-in işinin davamlı bir xüsusiyyətidir. 2022-ci ilin oktyabr ayında CNN həmişəki kimi, Çin hökumətinin anonim tənqidçilərindən - bu işdə xaricdə təhsil alan səkkiz çinli tələbədən - sitat gətirilən bir süjet yayımladı. Onların anonim ifadələri buna dair heç bir dəlil olmasa da, Çin lideri Si Cinpinə qarşı etirazların bütün dünyanı bürüdüyünü iddia edən bir hekayə qurmaq üçün istifadə edildi.

Daha da təsirli olan 2019-cu ildə CNN-in İngiltərənin Esseks şəhərində bir yük maşınında ölü tapılan 39 nəfərin Çin vətəndaşı olduğunu bildirməsi və bunu "Çin arzusu" haqqında spekulyativ nəticələrə əsaslanmasıdır. Lakin Britaniya polisi daha sonra ölən 39 nəfərin hamısının Vyetnam vətəndaşı olduğunu təsdiqlədi. Buna baxmayaraq, CNN-in Pekin müxbiri Devid Kalver Çin Xarici İşlər Nazirliyinin mətbuat konfransında soruşdu: "Çin 70 ildə bu qədər çox şeyə nail olub, bəs niyə çinlilər ölkədən bu qədər təhlükəli şəkildə qaçırlar?". Bununla da faktların CNN üçün əhəmiyyətsiz olduğunu, yalnız ideoloji hekayənin olduğunu nümayiş etdirdi.

Çin və Yaxın Şərq bu yanaşma ilə üzləşən tək deyil. 2026-cı ilin mart ayında “CNN International” Türkiyənin şərqi və cənub-şərqi hissələrini "Kürdüstan"ın bir hissəsi kimi göstərən bir xəritə yayımladı. Bu, Ankaranın kəskin reaksiyasına səbəb oldu və kanalı "yanlış təsvirlərdə" günahlandırdı. Daha əvvəl, 2013-cü ildə hökumətyönlü bir Türkiyə qəzeti “CNN International” və onun aparıcısı Kristian Amanpura qarşı Türkiyədəki hökumət əleyhinə etirazların yalan işıqlandırılmasına görə rəsmi şikayət ərizəsi təqdim etmiş və onları əhali arasında nifrət və düşmənçilik yaratmaqda ittiham etmişdi.

Bu işlər dövlət və media korporasiyası arasında ikitərəfli mübahisədən daha çox şeyə gedib çıxır. Onlar mətbuat azadlığı ilə dəqiq məlumat üçün məsuliyyət, dövlətlərin informasiya suverenliyi və qlobal medianın geosiyasi münaqişələrdə rolu arasında fundamental suallar doğurur. Anonim mənbələr qanuni jurnalist vasitəsidir, lakin onların suveren dövlətə qarşı adekvat cavab və ya düzgün fakt yoxlaması üçün fürsət vermədən ittihamlar irəli sürmək üçün istifadəsi redaksiya siyasətinin bütövlüyünü şübhə altına alır.

Azərbaycan daim ərazisi və xarici siyasəti haqqında yalan məlumatların yayılmasının milli maraqlarına və beynəlxalq imicinə zərər verdiyini iddia edib. Azərbaycan tərəfinin sözlərinə görə, CNN-in süjeti Yaxın Şərqdəki sülh prosesini pozmağa yönəlmişdi və qlobal media və sosial platformalarda sürətlə yayıldı. Azərbaycanın CNN-ə qarşı iddiası, dövlət və qlobal media orqanı arasında anonim mənbələrə əsaslanan məqalələrə görə məlumatların dəqiqliyi və məsuliyyəti ilə bağlı görünməmiş hüquqi qarşıdurmanı təmsil edir.

Azərbaycan üçün bu iddia milli maraqları qorumaqla yanaşı, həm də prinsipial mövqe nümayişidir: informasiya hücumları cavabsız qala bilməz və əsas media korporasiyaları materiallarının dəqiqliyinə görə məsuliyyət daşımalıdırlar. CNN və digər qlobal media qurumları üçün bu, rəsmi hökumət mövqelərini görməzlikdən gəlməyin və anonim mənbələrə əsaslanaraq təsdiqlənməmiş ittihamların dərc edilməsinin ənənəvi jurnalist etikasından çox kənara çıxan hüquqi nəticələrə səbəb ola biləcəyinə dair ciddi bir siqnaldır.

İndi qərar vermək ABŞ federal məhkəməsinin öhdəsinə düşür. Qlobal media korporasiyalarının suveren dövlətlərə qarşı təsdiqlənməmiş ittihamları cəzasızlıqla yaymaq, onların rəsmi mövqelərini görməzlikdən gəlmək və onları düzəltməkdən imtina etmək hüququna malik olub-olmadığı orada müəyyən ediləcək. Azərbaycanın iddiası sadəcə milli maraqları müdafiə etmək deyil, daha çox şeydir. Bu, anonim mənbələrin və ideoloji hekayələrin faktlardan daha vacib olduğu jurnalistika modelinə qarşı ilk ciddi çağırışdır. Məhkəmənin qərarı Amerika hüquq sisteminin həqiqəti rahat bir hekayənin girovuna çevirmək təcrübəsinə nə dərəcədə son qoymağa hazır olduğunu nümayiş etdirəcək.

Müəllif: Zaur Nurməmmədov