Colani İŞİD ə qarşı koalisiyaya qoşulur

Müharibənin viran qoyduğu bir coğrafiyada yenidən diplomatiya masasına əyləşmək təkcə manevr deyil - bir ölkənin taleyini yenidən yazmaq cəhdidir...
Bu gün Suriya məhz belə bir dövrdən keçir. Son zamanlar rəsmi Vaşinqtonla Dəməşq arasında müşahidə edilən intensiv diplomatik təmaslar daha bir ölkənin - Suriyanın koalisiyaya qatılacağını deməyə əsas verir. Əhməd əl-Şaraanın Ağ Evə planlaşdırılan səfəri zamanı məhz elə bu məsələnin masadakı əsas mövzulardan birinə çevriləcəyini deyə bilərik.
Yasəmən şəhərində hökmranlıq edənlərin “İŞİD-ə qarşı Beynəlxalq Koalisiya”ya qoşulması, müharibənin dağıtdığı bir dövləti yenidən beynəlxalq səhnəyə qaytara bilər. Bunun reallaşması isə bir tək Suriyanın xarici siyasətində deyil, həm də Yaxın Şərqin ümumi güc arxitekturasında yeni bir mərhələnin başlanğıcını ifadə edəcək.
Suriya, 2014-cü ildə ABŞ-nin rəhbərliyi ilə yaradılan və bu gün 89 üzvdən ibarət olan koalisiyaya 90-cı üzv kimi qoşula bilər. Qeyd etmək lazımdır ki, bu strukturun tərkibinə 36 Avropa ölkəsi, 11 ərəb dövləti, Türkiyə və Kipr kimi Yaxın Şərq ölkələri, eləcə də müxtəlif Asiya və Afrika dövlətləri daxildir. Bundan əlavə, İnterpol, NATO və Ərəb Liqası da tərəfdaş kimi koalisiyaya dəstək verir. Koalisiyanın əsas məqsədi İŞİD və ona oxşar radikal qruplara qarşı qlobal miqyasda koordinasiyalı şəkildə mübarizə aparmaqdır.
Suriyanın koalisiya qüvvələri arasına daxil olması yeni hökuməti yalnız hərbi əməliyyatlara deyil, eyni zamanda kəşfiyyat, logistika və texniki əməkdaşlıq proseslərinə də inteqrasiya edəcək. Yəni, Suriyanın belə bir addımı hərbi əməkdaşlıqla yanaşı, həm də genişmiqyaslı yenidənqurma prosesinin başlanğıcı kimi qiymətləndirilməlidir.
Nümunə olaraq İraq modelinə nəzər yetirsək, deyə bilərik ki, bu tərəfdaşlıq Suriyaya təhlükəsizlik məsələlərindən iqtisadi inkişafa, infrastrukturun yenidən qurulmasından ictimai idarəetmənin təkminləşdirilməsinə qədər geniş sahələri əhatə edən böyük faydalar gətirə bilər. İraqda koalisiyanın dəstəyi ilə həyata keçirilən proqramlar dövlətin idarəetmə potensialını gücləndirib, təhlükəsizlik sistemini modernləşdirib və iqtisadiyyatı yenidən canlandırıb. Yəni, Suriya da - koalisiyaya qatılacağı təqdirdə - minalar və PHS-lərin təmizlənməsindən tutmuş, yaşayış məntəqələrinin, həmçinin, elektrik, su, təhsil və səhiyyə kimi əsas ictimai xidmətlərin bərpa edilməsinə qədər bir çox sahədə real nəticələr əldə edəcək. Yerli iqtisadiyyatın canlandırılması və məşğulluğun gücləndirilməsi, qaçqınların və məcburi köçkünlərin könüllü şəkildə geri qayıtması üçün zəruri infrastrukturun yaradılması, sərhəd mühafizə qüvvələri və daxili təhlükəsizlik orqanlarının müasir standartlara uyğun şəkildə yenidən hazırlanması bu prosesin əsas tərkib hissələrindən olacaq.
Birləşmiş Millətlər İnkişaf Proqramı (UNDP) tərəfindən həyata keçirilən və koalisiyanın “Sürətli Sabitləşdirmə Fondu” (FFIS) vasitəsilə maliyyələşdirilən layihələr İraqda 28 bölgədə 1100-dən çox təşəbbüsə dəstək göstərib. Suriyanın koalisiyaya qoşulması da oxşar şəkildə bu fondlardan yararlanaraq yenidənqurma prosesinə əlavə sürət qazandıra bilər.
Koalisiyaya üzv olmaq Şaraa hökuməti üçün beynəlxalq legitimliyin əldə olunması deməkdir. Uzun illər “terrora dəstək verən dövlət” kimi tanınan Suriya bu addımla beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin bir hissəsinə çevriləcək. Bu, həm BMT, həm də Avropa İttifaqı səviyyəsində tətbiq olunan sanksiyaların yumşaldılması prosesini sürətləndirə bilər. Beləliklə, Qərb dövlətləri və beynəlxalq maliyyə qurumları tərəfindən investisiya kanallarının açılması ölkə iqtisadiyyatının uzunmüddətli təcriddən çıxmasına şərait yarada bilər. Bundan əlavə, koalisiyaya üzvlük Dəməşqin ərəb dünyasındakı reputasiyasını artıraraq Körfəz ölkələri ilə iqtisadi əməkdaşlıqların bərpasına da zəmin yaradacaq.
Koalisiyaya üzvlüyün ən mühüm strateji nəticələrindən biri də Suriya Demokratik Qüvvələrinin (SDQ) sıxışdırılması ilə bağlıdır. İndiyədək yalnız SDQ ilə məhdudlaşan koalisiya tərəfdaşlığı bundan sonra Suriya hökuməti ilə də həyata keçiriləcək. Yəni, bu dəyişiklik SDQ-nin koalisiyada yeganə legitim tərəfdaş statusunu itirməsinə, ölkənin şimal-şərqindəki həbsxanalar və İŞİD düşərgələrinin Dəməşq hökumətinin birbaşa nəzarətinə keçməsinə, bölgədəki neft və təbii qaz yataqlarının - ən azı hüquqi baxımdan - Şaraaya təhvil verilməsinə və hələlik mərkəzi hökumətdən ayrı hərəkət edən ən böyük gücün - Məzlum Abdi rəhbərliyindəki strukturun siyasi və inzibati sistemə inteqrasiya edilməsinə yol aça bilər.
Vaşinqton baxımından Suriyanın koalisiyaya qoşulması, ABŞ hərbçilərinin bölgədəki varlığının hüquqi legitimlik qazanması demək olacaq. Əvvəlki illərdə Rusiya və İran, həmin dövrdə dövlət başçısı olan Bəşər Əsədin rəsmi dəvəti əsasında Suriyada hərbi mövcudluq nümayiş etdirirdi. İndi isə Suriyanın koalisiyaya üzvlüyü ilə bunun tam əksini görəcəyik. ABŞ-nin Suriyadakı varlığı hüquqi əsas qazanacaq. Bu isə Vaşinqtonda zaman-zaman gündəmə gələn “Suriyadan çıxmaq” müzakirələrini zəiflədəcək. ABŞ bu proseslə eyni zamanda diplomatik təsir dairəsini də genişləndirmiş olacaq. Beləliklə, Suriyadakı rolu artıq yalnız hərbi aspektlərlə deyil, siyasi-diplomatik çərçivədə də formalaşacaq.
Suriyanın “İŞİD-ə qarşı Beynəlxalq Koalisiya”ya qoşulması təkcə qısamüddətli təhlükəsizlik addımı deyil, həm də ölkənin beynəlxalq sistemlə yenidən inteqrasiyası baxımından strateji bir qərardır. Bu proses Şaraa hökuməti üçün daxildə sabitliyin güclənməsi, xaricdə isə legitimliyin bərpası deməkdir.
Qarşıdakı dövrdə bu tərəfdaşlığın uğuru həm ABŞ və onun müttəfiqlərinin yanaşmasından, həm də Suriyadakı tərəflərin islahatlara və inteqrasiyaya səmimi yanaşmasından asılı olacaq. Mövcud dinamika isə göstərir ki, 2011-ci ildən sonrakı dövrdə ilk dəfə olaraq Suriya beynəlxalq arenada ümidverici bir diplomatik transformasiya mərhələsinə qədəm qoyur...
Nəsir Ağayev
Qeyd: Müəllifin fikirləri öz mövqeyini əks etdirir