Dəmir yoluna neçə metr yaxınlıqda yaşayış binası tikilə bilər? Ekspertdən açıqlama

Dəmir yolu xətlərinin yaxınlığında yeni yaşayış binalarının inşası son illərdə şəhərsalma baxımından diqqət çəkən məsələlərdən birinə çevrilib. Xüsusilə sıx məskunlaşmış ərazilərdə binaların relslərə yaxın məsafədə inşa edilməsi həm təhlükəsizlik, həm də sakinlərin yaşayış komfortu ilə bağlı suallar doğurur. Bəs dəmir yolunun kənarında yaşayış binası tikmək üçün minimum məsafə nə qədər olmalıdır? Hansı hallarda belə tikintiyə icazə verilə bilər və qatarların yaratdığı səs-küy və vibrasiya sakinlər üçün hansı riskləri yaradır? Məsələ ilə bağlı mövcud norma və tələblərə nəzər salaq.

Mövzu ilə bağlı SİA-ya təhlükəsizlik məsələləri üzrə ekspert Samir Nəbiyev danışıb.

O bildirib ki, dəmir yollarına yaxın ərazilərdə yaşayış binasının tikintisi prinsip etibarilə mümkündür. Azərbaycanda da buna nümunələr var, xarici ölkələrdə də oxşar təcrübəyə rast gəlinir. Lakin burada təhlükəsizlik yalnız dəmir yolu ilə bina arasındakı məsafə ilə müəyyən olunmur:

“Qiymətləndirmə zamanı dəmir yolunun mühafizə zonası, ərazinin torpaq və qrunt şəraiti, qatarların hərəkət sürəti və növü, relslərin texniki vəziyyəti, tikilinin fundamenti, həmçinin səs-küy və vibrasiya kimi amillər kompleks şəkildə nəzərə alınmalıdır.

Beynəlxalq təcrübədə bu cür qiymətləndirmələrdə dəmir yolu–rels–torpaq–fundament–bina zənciri üzrə vibrasiyanın ötürülməsi nəzərdən keçirilir. Bu baxımdan ISO 14837 seriyasının müvafiq standartlarından istifadə olunur. Yaşayış binalarında insanların vibrasiyanı hiss etməsi və komfort məsələləri isə ISO 2631-2 standartı çərçivəsində qiymətləndirilir.

Azərbaycanda isə əsas məsafə tələbləri müvafiq şəhərsalma və sanitariya normaları ilə müəyyənləşdirilir. Yaşayış tikililəri, bir qayda olaraq, dəmir yolunun kənar yolunun oxundan müəyyən edilmiş sanitariya-mühafizə məsafəsi ilə ayrılmalıdır. Bir sıra hallarda xüsusi texniki və səs-küyə qarşı mühafizə tədbirləri nəzərə alınmaqla bu məsafənin azaldılmasına yol verilə bilər.

Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, 50 metr ümumi qayda kimi qəbul edilməməlidir. Bu, yalnız müəyyən şərtlər daxilində əsaslandırılmış istisna məsafə kimi qiymətləndirilə bilər. Başlanğıc meyar kimi daha böyük sanitariya-mühafizə məsafəsi götürülür.

Bundan başqa, 2026-cı ildə Bakı və ətrafındakı müəyyən dəmir yolu xətləri üzrə xətt oxunun hər iki tərəfində xüsusi istifadə rejimli təhlükəsizlik zonalarının müəyyənləşdirilməsi də nəzərdə tutulub. Bu zonalarda dəmir yoluna aid olmayan bina və qurğuların tikintisi, həmçinin rels yatağının dayanıqlığına təsir göstərə biləcək qazıntı və torpaq işlərinin aparılması məhdudlaşdırılır və ya qadağan edilir.

Lakin bu təhlükəsizlik zonası yaşayış binasının tikintisi üçün avtomatik olaraq “icazə verilən məsafə” anlamına gəlmir. Məsələn, təhlükəsizlik zonasının sərhədindən bir metr kənarda tikinti aparılması binanın avtomatik şəkildə təhlükəsiz olduğu demək deyil. Sanitariya-mühafizə, səs-küy, vibrasiya və geotexniki tələblər ayrıca qiymətləndirilməlidir.

Praktik baxımdan məsafələri şərti olaraq belə qiymətləndirmək olar: 100 metrdən artıq məsafə hüquqi və texniki baxımdan daha münasib başlanğıc hədd hesab olunur. Bununla belə, bu məsafədə belə səs-küy və geotexniki araşdırmaların aparılması vacibdir.

50–100 metr arası məsafə isə artıq daha ciddi mühəndis əsaslandırması tələb edən zonadır. Burada layihənin xüsusiyyətləri, vibrasiya hesablamaları, səs-küy ölçmələri və müvafiq rəsmi razılaşdırmalar nəzərə alınmalıdır.

50 metrdən az məsafə isə yeni yaşayış binasının tikintisi baxımından ciddi risk göstəricisidir. Xüsusi və rəsmi əsaslandırma, mühəndis-geoloji araşdırmalar və təhlükəsizlik tədbirləri olmadan belə layihələrə yanaşmaq məqsədəuyğun deyil.

Burada bir məsələni də xüsusi vurğulamaq lazımdır: binada vibrasiyanın hiss olunması avtomatik olaraq binanın konstruktiv baxımdan təhlükəli olması demək deyil. İnsanlar qatarların hərəkəti zamanı titrəyişləri hiss edə bilərlər. Lakin vibrasiyanın davamlı olması yaşayış komfortuna, xüsusilə gecə istirahətinə mənfi təsir göstərə bilər. Ona görə də məsələ yalnız binanın dağılma riski ilə məhdudlaşdırılmamalı, insanların sağlam və komfortlu yaşayış şəraiti də nəzərə alınmalıdır.

Bənzər vəziyyətləri metro xətlərinin və tunellərin üzərində və ya yaxınlığında inşa olunan yeni tikililərdə də müşahidə etmək mümkündür. Burada da əsas məsələ vibrasiyanın səviyyəsinin düzgün ölçülməsi və layihələndirmə mərhələsində nəzərə alınmasıdır.

Bəs belə ərazidə tikinti aparılmazdan əvvəl hansı işlər görülməlidir?

İlk növbədə torpaq sahəsinin topoqrafik planında məsafə sadəcə hasardan deyil, dəmir yolunun kənar yolunun oxundan ölçülməlidir. Eyni zamanda Azərbaycan Dəmir Yollarından və aidiyyəti şəhərsalma qurumlarından ərazinin dəmir yolunun təhlükəsizlik və sanitariya-mühafizə zonalarına düşüb-düşməməsi barədə yazılı məlumat alınmalıdır.

Bundan sonra lisenziyalı təşkilat tərəfindən mühəndis-geoloji araşdırmalar aparılmalı, gündüz və gecə qatarların hərəkəti zamanı səs-küy və vibrasiya ölçülməlidir. Binanın fundamenti, istinad divarları və digər konstruktiv elementləri üzrə mühəndis hesablamaları hazırlanmalıdır.

Əgər layihədə dərin qazıntı, svay vurulması və ya digər ciddi torpaq işləri nəzərdə tutulursa, dəmir yolu rels yatağına və yaxınlıqdakı binalara mümkün təsirlər ayrıca qiymətləndirilməli, zərurət yarandıqda instrumental monitorinq sistemi qurulmalıdır.

Yekun olaraq demək olar ki, dəmir yoluna yaxın yaşayış binasının tikintisi yalnız “relsdən neçə metr uzaqdadır?” sualı ilə müəyyənləşdirilə bilməz. Burada məsafə, təhlükəsizlik zonası, sanitariya normaları, səs-küy, vibrasiya, qrunt şəraiti və binanın konstruktiv xüsusiyyətləri birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Ümumi yanaşmada 100 metr və daha artıq məsafə daha münasib başlanğıc hədd kimi qəbul edilə bilər. 50–100 metr arası məsafə ciddi mühəndis əsaslandırması tələb edir. 50 metrdən az məsafə isə sənədləşmə, ölçmələr və xüsusi texniki əsaslandırma olmadan yaşayış binası üçün ciddi “qırmızı bayraq” hesab edilməlidir.

Əsas prinsip isə budur: dəmir yoluna yaxın ərazidə tikinti qərarı yalnız layihə üzərindəki məsafəyə əsasən deyil, ərazinin real təhlükəsizlik, geoloji, səs-küy və vibrasiya göstəricilərinin kompleks qiymətləndirilməsi əsasında verilməlidir”.

Ayşən Vəli