Dünya sürətlənib: Saatlardan ilk dəfə bir saniyə çıxarıla bilər

Atom saatlarının göstərdiyi vaxtla Yerin fırlanması arasındakı kiçik fərqlər illərdir “artıq saniyə” adlanan düzəlişlərlə aradan qaldırılır. Lakin planetin son illərdə gözlənilmədən sürətlənməsi bu dəfə saata bir saniyə əlavə etmək əvəzinə bir saniyənin çıxarılmasını tələb edə biləcək yeni ehtimalı gündəmə gətirib.

Qaynarinfo xəbər verir ki, Günəş sutkası 24 saat hesab edilsə də, Yerin öz oxu ətrafında fırlanması yüksək dəqiqlikli zamanölçmə sistemləri baxımından tam sabit deyil. Buna görə də atom saatları ilə planetin fırlanmasını uyğunlaşdırmaq üçün 1970-ci illərdən etibarən müəyyən dövrlərdə artıq saniyə tətbiq edilir.

Düzəliş tələb olunduqda bu əməliyyatlar iyunun 30-da və ya dekabrın 31-də həyata keçirilir. Belə məqamlarda saatlar qısa müddət ərzində 23:59:60 göstərə və zaman ölçməsindəki kiçik fərq aradan qaldırıla bilər.

Bu dəfə saniyə əlavə etmək əvəzinə çıxarmaq lazım gələ bilər

Ay ilə Yer arasındakı qarşılıqlı təsir planetimizin fırlanma sürətinin milyardlarla il ərzində ümumilikdə azalmasına səbəb olur. Bununla belə, Yerin daxili strukturunda baş verən proseslər səbəbindən 2015-ci ildən etibarən əks istiqamətdə dəyişiklik müşahidə olunub və fırlanma sürəti artmağa başlayıb.

2016-cı ilə qədər həyata keçirilən bütün düzəlişlər zamanı saata müsbət artıq saniyə əlavə edilib. Son illərdəki sürətlənmə isə tarixdə ilk dəfə “mənfi artıq saniyə”, yəni sistemdən bir saniyənin çıxarılması ehtimalını ortaya çıxarıb.

Problemin əsas hissəsi də bundan sonra başlayır. Kompüter sistemləri və texnoloji infrastrukturlar vaxtdan bir saniyənin çıxarılmasına hazır olmaya bilər. Belə bir dəyişiklik ciddi proqram təminatı problemlərinə səbəb ola bilər.

Beynəlxalq Çəkilər və Ölçülər Bürosu qarşıdakı ay Paris yaxınlığında keçiriləcək toplantıda artıq saniyənin gələcəyini yenidən müzakirə edəcək. Daha əvvəl bu tətbiqin 2035-ci ilə qədər ləğv edilməsi planlaşdırılmışdı. Yeni müzakirələrdə isə sistemin tamamilə dayandırılması məsələsi də gündəmdə olacaq.

Alternativ həll: artıq saat

Artıq saniyənin ləğv edilməsi halında atom saatları ilə Yerin fırlanması arasındakı fərq zaman keçdikcə toplanmağa davam edəcək. Bu problemin həlli üçün irəli sürülən variantlardan biri ayrı-ayrı saniyələr əvəzinə daha uzun zaman intervallarından istifadə etməklə “artıq saat” tətbiq etməkdir.

Təklifə əsasən, ümumi fərq 3 600 saniyəyə, yəni bir saata çatdıqda toplu düzəliş edilə bilər. Lakin bunun yaxın gələcəkdə gündəmə gələcəyi gözlənilmir. İlk artıq saniyənin tətbiq edildiyi 1972-ci ildən bəri ümumi fərq cəmi 27 saniyəyə çatıb.

Bu sürət davam edərsə, bir saatlıq düzəlişə ehtiyac yaranması minlərlə il çəkə bilər. Bu müddət ərzində zamanölçmə texnologiyaları da inkişaf etməkdə davam edir. Xüsusilə optik atom saatları standart atom saatlarının əldə etdiyi dəqiqlik səviyyəsini aşan yeni ölçmə imkanları təqdim edir.

Aydın