Dünyanı titrədən liderlərin məzarları FOTOLAR

Dünyada uzun illər hakimiyyət sürdükdən sonra tarixi mübahisələr yaradan diktatorların bəzilərinin məzarları hələ də ziyarət olunur. Bəzi məzarlar rəsmi mərasimlərdə, bəziləri isə ailə üzvləri və tərəfdarlar tərəfindən gizli şəkildə ziyarət edilir. 

Modern.az tarixə çoxillik hakimiyyətləri və faciəli sonluqları ilə keçən diktatorların məzarlarının aqibəti ilə bağlı araşdırma aparıb.

Məzarları rəsmi şəkildə qorunan və ziyarət olunan liderlər

Kim İr Sen (Şimali Koreya): Şimali Koreya qurucusunun rəsmi məzarı yoxdur, amma Kumsusan Qəbir Kompleksi (Pyongyang) minlərlə şimali koreyalı tərəfindən dövlət tədbirləri çərçivəsində hər il ziyarət olunur. Bu kompleks həm ideoloji, həm də milli simvol olaraq saxlanılır.

Lenin (Rusiya) - Proletar inqilabının rəhbəri Leninin məzarı Moskvadakı Lenin Movzaleyində (Qırmızı Meydan-red), skeleti xüsusi şüşə sarkofaqda saxlanılır. Məzar ildə milyonlarla turist və yerli vətəndaş tərəfindən ziyarət edilir. Sovet dönəmində ideoloji təlimlərin mərkəzi olsa da, bu gün də Rusiya tarixi və turizm baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.

Simvolik əhəmiyyəti isə belədir: Kommunizm və Sovet mirasının simvolu, həmçinin tarixi şəxsiyyət kimi qlobal tanınmışlıq.

Francisko Franko (İspaniya): Frankonun ilk məzarı Valley of the Fallen məqbərəsində olub. 2019-cu ildə Madrid yaxınlığındakı ailə qəbiristanlığına köçürülüb. Buraya əsasən ailə üzvləri və siyasi tərəfdarlar tərəfindən ziyarət edilir.

Fidel Kastro (Kuba): Kubanın uzun illər lideri olan Kastro, Santiago de Cuba şəhərində dəfn olunub. Tərəfdarları tərəfindən hər il anma mərasimləri keçirilir, bu mərasimlər həm milli, həm də ideoloji mesaj daşıyır.

Benito Mussolini (İtaliya): Mussolininin məzarı Predappio, İtaliya şəhərində yerləşir. Neo-faşist qruplar tərəfindən hər il ziyarət edilir, ictimaiyyət üçün geniş açıq deyil, amma tarixi simvolik əhəmiyyətini qoruyur.

Stalin (Rusiya): Tarixin ən qanlı diktatorlarından biri olan Stalin 1953-cü ildə ölümü zamanı Moskva Kremlin Divar qəbiristanlığında dəfn olunub, o, əvvəlcə Lenin Mozoleyində yerləşdirilmişdi, sonra məzarı ayrı bir yerdə Kremlin Divar Qəbiristanlığına köçürülüb. Müxtəlif dövrlərdə məzarın ziyarətçilər olsa da, Sovet sonrası dövrdə kütləvi ziyarətlər azalıb. Ziyarətlər daha çox tarixçilər, tədqiqatçılar və maraqlananlar tərəfindən həyata keçirilir.

Simvolik əhəmiyyəti isə belədir: Sovet diktatorluğu, repressiya və II Dünya Müharibəsi tarixi ilə bağlı simvolik olaraq qalır; siyasi baxımdan mübahisəli şəxsiyyət.

Lakin heç də bütün diktatorların məzarı yaxşı qorunub saxlanılmayıb. Bəzilərinin məzarı ya ümumiyyətlə yoxa çıxarılıb, ya da mənasız bir yerdə yerləşdirilib.

Məzarı olmayan lider: Müəmmər Qəddafi

2011-ci ildə Liviya lideri Müəmmər Qəddafi öldürüldükdən sonra onun cəsədi bir neçə gün Misratada nümayiş etdirildi. Ardınca isə səhrada tam gizli bir yerdə dəfn edildiyi bildirildi. Qəddafinin rəsmi məzarı yoxdur və dəfn yeri açıqlanmayıb.

Bu qərarın əsas məqsədi onun qəbrinin ziyarətgaha və ya siyasi simvola çevrilməsinin qarşısını almaq idi. Liviya hakimiyyəti üçün Qəddafi ölü də təhlükə hesab olunurdu. Qəddafi rejimi siyasi repressiya, sərbəst medianın boğulması, silahlı basqılarla seçilirdi.

Dağıdılan məzar: Səddam Hüseyn

İraqın keçmiş prezidenti Səddam Hüseyn 2006-cı ildə edam edildikdən sonra doğulduğu Əl-Əvcə kəndində dəfn olundu. Bir müddət onun məzarı tərəfdarları tərəfindən ziyarət edilirdi.

Lakin 2014-cü ildə İŞİD-lə döyüşlər zamanı məzar dağıdıldı, qalıqlar isə naməlum yerə köçürüldü. Beləliklə, Səddamın məzarı da siyasi riskə çevrildiyi üçün faktiki olaraq tarixdən silindi. Diktator kimyəvi silah hücumları, daxili repressiya, milyonlarla insanın ölümündə təqsirkar bilinir.

Sürgündə ölən və unudulan diktator: İdi Amin

Uqandanın sabiq lideri İdi Amin 2003-cü ildə Səudiyyə Ərəbistanında sürgündə öldü. O, Ciddədəki sadə qəbiristanlıqda dəfn edilib.  Onun qəbri nə ziyarət edilir, nə də rəsmi səviyyədə xatırlanır. İdi Amin 300-500 min arası insanı qətl edib və etnik təmizləmə siyasəti aparıb. 

Hafiz Əsəd

Suriyanın keçmiş prezidenti Hafiz Əsəd 2000-ci ildə vəfat edib. O, Latakiya vilayətinin Qardaha kəndində mavzoleydə dəfn olunub. Bəşər Əsəd hakimiyyətdə olanda onun qəbri dövlət tərəfindən qorunub,rejim tərəfdarları tərəfindən ziyarət olunub. İndi Suriyada yeni hakimiyyət formalaşıb. Belə olan halda qəbrin aqibəti sual altındadır.Hama qiyamının qanlı yatırılması, siyasi opponentlərin məhv edilməsi onu yadda saxlayan əsas əməlləridir.

Hüsnü Mübarək

Misirin sabiq prezidenti Hüsnü Mübarək 2020-ci ildə vəfat edib. O, Qahirənin Heliopolis bölgəsində ailə qəbiristanlığında dəfn olunub. Məzar ziyarətgaha çevrilməyib və ciddi təhlükəsizlik nəzarəti altındadır.

Misir hakimiyyəti Mübarəki nə qəhrəmanlaşdırır, nə də lənətləyir. Halbuki o, avtoritar idarə, repressiya, etirazların zorla yatırılması kimi addımları ilə yaddaşlarda qalıb.

Tarixə təhvil verilən məzar: Nikolay Çavuşesku

Rumıniyanın sabiq lideri Çavuşesku 1989-cu ildə edam edilib. O, Buxarestdəki Ghencea qəbiristanlığında dəfn olunub. Uzun illər məzarın ona aid olub-olmaması mübahisəli idi və yalnız DNA testi ilə təsdiqləndi. Məzar nə rəsmi status daşıyır, nə də qorunur. Yalnız azsaylı nostalji hissi olan insanlar tərəfindən ziyarət olunur.

Onu dünya totalitar polis rejimi, işgəncə, aclıq və iqtisadi səhvləri ilə tanıyır.

Alçaldılmış məzar: Pol Pot

Kambocada “Qırmızı Kxmerlər”in lideri Pol Pot Tayland sərhədi yaxınlığında sadə, baxımsız bir yerdə dəfn edilib. Məzar nə qorunur, nə də xatırlanır. Bu da təsadüfi deyil. Çünki Pol Pot 1,7–2 milyon insanın qətlinə səbəb olub və zorla kollektivləşdirmə və  aclıq yaratmaqda yaddaşlarda qalıb.

Məhdud ziyarət edilən məzar: Slobodan Miloşeviç

Serbiyanın keçmiş prezidenti Slobodan Miloşeviç 2006-cı ildə Haaqa həbsxanasında öldü. O, doğulduğu Požarevac şəhərində ailə evinin həyətində dəfn olunub. Məzar dövlət tərəfindən tanınmır, yalnız tərəfdarları tərəfindən ziyarət olunur, siyasi mübahisə mövzusudur.

Suxarto

İndoneziyanın uzun illər prezident olmuş avtoritar lider Suxarto  Karet qəbiristanlığında (Jakarta) dəfn olunub.Məzarı xüsusi ziyarətçi axınına malik deyil, əsasən ailə üzvləri və bəzi İndoneziya vətəndaşları tərəfindən ziyarət olunur. Siyasi baxımdan o, həm də tarixi mübahisəli sima olduğundan məzarı geniş turist və ya siyasi ziyarətçilərin diqqət mərkəzində deyil.