Dünyanın ən çirkli şəhəri: normadan 22 dəfə artıq

Hindistanın Loni şəhəri Dehlidən bir saatdan az məsafədə yerləşir. Lakin sürətlə böyüyən bu sənaye mərkəzi "dünyanın ən çirkli havası olan şəhər" adına görə paytaxtı geridə qoyub. IQAir məlumatlarına görə, Lonidə hava çirkliliyi Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının təhlükəsiz həddindən 22 dəfə çoxdur. Hava o qədər çirklidir ki, sakinlər deyirlər: "Burada nəfəs almaq belə çətindir". Zavodlardan çıxan tüstü, nəqliyyat vasitələrinin işlənmiş qazları və tikinti tozu Loninin 700.000 sakini üçün nəfəs almağı dözümlülük sınağına çevirən zəhərli bir qarışıq yaradır.

Bütün ömrünü Lonidə yaşayan 45 yaşlı Manoj Kumar vəziyyəti belə xülasə edərək dedi: "Öskürəyi unudun, burada nəfəs almaq belə çətindir". Digər bir sakin Məhəmməd Mohmin Xan çirklənmənin qaçılmaz olduğunu söyləyərək, kələ-kötür yollara çıxanda hər dəfə maska ​​​​taxmalı olduğunu qeyd etdi. "Pis hava burada 24/7 var. Hara getsəniz də qaçış yolu yoxdur", - deyə o əlavə etdi.

Ən çirkli şəhərlərin siyahısını müəyyən etmək üçün IQAir ən kiçik, lakin ən təhlükəli çirkləndiricilərdən biri olan incə hissəcikləri (PM2.5) araşdırıb. Keçən il Lonidə PM2.5-in orta konsentrasiyası 112.5 səviyyəsində ölçülüb; bu rəqəm Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) tərəfindən müəyyən edilmiş təhlükəsiz limitdən 22 dəfə çoxdur.

Nəfəs aldıqda, PM2.5 hissəcikləri ağciyər toxumasına dərin nüfuz edir və qan dövranına daxil ola bilər. Bu, astma, ürək və ağciyər xəstəlikləri, xərçəng və digər tənəffüs yolları xəstəlikləri, eləcə də uşaqlarda koqnitiv pozğunluqlarla əlaqələndirilir.

Lonidə klinika rəhbəri olan doktor Anil Sinq son beş ildə tənəffüs problemləri ilə müraciət edən xəstələrin sayında əhəmiyyətli bir artım olduğunu qeyd edərək deyib: "Xüsusilə erkən mərhələli astma simptomları ilə gələn azyaşlı uşaqların olduğunu görürəm. Aydın şəkildə deyə bilərəm ki, ətraf mühitə məruz qalma burada ən vacib amillərdən biridir."

IQAir məlumatlarına görə, keçən il dünyanın ən çirkli beş şəhərindən üçü Hindistanda olub, Yeni Dehli yenidən dünyanın ən çirkli paytaxtı kimi ortaya çıxıb. 1,4 milyard əhalisi olan ölkədə nəqliyyat vasitələrinin və sənaye tullantıları, küləş yandırılması və tikinti tozu çirklənmənin əsas mənbələri kimi göstərilir.

Dekabr və yanvar ayları arasında Loni və Şimali Hindistanın digər şəhərləri soyuq və quru qış aylarında çirklənmənin kəskin artması ilə mübarizə aparır. Temperaturun tərsinə çevrilməsi adlanan təbii fenomen səbəbindən təhlükəli hava yerin yaxınlığında ilişib qalır; soyuq, sıx hava təbəqəsi qapaq rolunu oynayır və çirklənmənin artmasının qarşısını alır. Ötən ilin aprel ayında Dehlini bürüyən şiddətli toz fırtınası Loni havasına daha çox çirkləndirici maddə əlavə edərək, onu, xüsusən də ən yaşlı və ən gənc sakinləri üçün daha da zəhərli hala gətirib.

Lonidə yaşayan ana Xuşi Feroze, üç yaşlı oğlunun çirklənmə səbəbindən tez-tez allergiya, öskürək və mədə infeksiyalarından əziyyət çəkdiyini belə izah edir: "Evimizi gündə iki-üç dəfə tozunu almalı, silməliyik. Evin ən ucqar küncündə belə öz-özünə toz yaranır."

Hindistan 2019-cu ildə Təmiz Hava Proqramını başladıb və 2025-26-cı illərə qədər hissəcik maddələrinin konsentrasiyasını 40% azaltmağa yönəlmiş strategiyalar hazırlayıb. Bu tədbirlərə kömürlə işləyən elektrik stansiyalarına nəzarətin artırılması, hava monitorinq sistemlərinin quraşdırılması və biokütlənin yandırılmasının qadağan edilməsi daxildir.

Bəzi Hindistan şəhərlərində irəliləyişlər müşahidə olunsa da, mütəxəssislər ciddi nəzarət və koordinasiyanın olmaması səbəbindən irəliləyişin yavaş olduğunu qeyd edirlər. Ötən ilin oktyabr ayında Dehli yerli hökuməti havanı təmizləmək üçün "bulud toxumu səpmək" təcrübəsi keçirdi, lakin bu təşəbbüs uğursuz oldu.

Hindistanın mübarizəsi milyardlarla dollarlıq investisiya ilə hava çirkliliyini əhəmiyyətli dərəcədə azaltmağı bacaran qonşusu Çinlə kəskin şəkildə ziddiyyət təşkil edir. Bu arada, Pakistan şəhərləri qlobal miqyasda ən yüksək illik PM2.5 konsentrasiyalarına məruz qalıb və Pakistanın 2025-ci ilə qədər dünyanın ən çirkli ölkəsi olacağı proqnozlaşdırılır.

Lonidə sakinlər sadəcə sərbəst nəfəs almaq istəyirlər. Bəziləri üçün yeganə həll yolu şəhəri tərk etməkdir. Şəhər sakini Khushi Feroze vəziyyəti belə xülasə edir: "Buradan gedəndə özümüzü daha yaxşı hiss edirik. Getdiyiniz hər yerdə təravət var; burada özümüzü yaxşı hiss etmirik."

2025-ci il hesabatlarına görə, 2024-cü ildə siyahıda səkkizinci yerdə olan Loni dünyanın ən çirkli şəhəri kimi birinci yerdədir. 2024-cü il üçün Dünya Hava Keyfiyyəti hesabatında ən çirkli 20 şəhər aşağıdakı ardıcıllıqla sıralayır:

Byrnihat - Hindistan,

Dehli - Hindistan,

Qarağanda - Qazaxıstan,

Mullanpur - Hindistan,

Lahor - Pakistan,

Fəridabad - Hindistan,

Ncamena - Çad,

Loni - Hindistan,

Yeni Dehli - Hindistan,

Multan - Pakistan,

Peşavar - Pakistan,

Sialkot - Pakistan,

Qurqaon - Hindistan,

Qanqanaqar - Hindistan,

Hotan - Çin, Böyük

Noida - Hindistan,

Bhiwadi - Hindistan,

Muzaffarnagar - Hindistan,

Hanumangarh - Hindistan,

Noida - Hindistan.

Eyni hesabata görə, ən çirkli ölkələr bunlardır: Çad, Banqladeş, Pakistan, Konqo Demokratik Respublikası, Hindistan, Tacikistan, Nepal, Uqanda, Ruanda, Burundi, Nigeriya, Misir, İraq, Qana, İndoneziya.

Tərcümə: Lalə Mehralı