Elektrikli avtomobillər 19 cu əsrdə var idi ŞOK TARİX

Elektrikli avtomobillər bugün müasir texnologiyanın ən diqqətçəkən nümunələrindən biri hesab olunur. Lakin onların tarixi çox daha qədimdir. Bir çoxlarının düşündüyünün əksinə olaraq, elektriklə işləyən avtomobillər 19-cu əsrdə ixtira edilmiş və müəyyən dövrdə benzinli avtomobillərdən daha populyar olmuşdur.

Modern.az elektrikli nəqliyyat vasitələrinin keçdiyi inkişaf yolu, müəyyən dövrdə geri plana düşməsi və yenidən 21-ci əsrdə sürətlə yayılmasının səbəblərini araşdırıb.

Elektrikli avtomobillərin inkişaf yolu: 19-cu əsrdən günümüzə

Elektrikli avtomobillər bu gün müasir texnologiyanın diqqət mərkəzində olsa da, onların tarixi 150 ildən daha qədimdir. Bir çox insanların təsəvvür etdiyi kimi elektrikli maşınlar yeni icad deyil; əksinə, 19-cu əsrdə yaradılmış, 20-ci əsrin əvvəllərində geniş şəkildə istifadə edilmiş, daha sonra isə müxtəlif səbəblərlə arxa plana keçmişdir. Bu gün isə elektrikli avtomobillər yenidən həm sənaye, həm də cəmiyyət üçün əsas inkişaf istiqamətlərindən birinə çevrilərək avtomobil tarixində ikinci böyük yüksəlişini yaşayır. Elektrikli nəqliyyatın keçdiyi bu uzun yol həm texnoloji dəyişikliklər, həm enerji siyasətləri, həm də iqtisadi amillərlə sıx bağlıdır.

İlk elektrikli avtomobillərin ortaya çıxması (1830–1900)

Elektrikli avtomobillərin tarixi 1830-cu illərə dayanır. Bu dövrdə müxtəlif mühəndislər elektrik enerjisinin hərəkət vasitələrində tətbiqi üzərində sınaqlar aparırdı. İlk modellər sürət və məsafə baxımından məhdud olsa da, şəhər mühitində təmiz və səssiz hərəkət imkanları yaratdığı üçün böyük maraq doğururdu. 19-cu əsrin sonlarına doğru artıq elektriklə işləyən kiçik avtomobillər Avropa və Amerikada praktiki olaraq istifadə olunmağa başlanmışdı. Bu nəqliyyat vasitələri qoxusuz və səssiz olması, həmçinin o dövrün mexaniki çətinliklərini daşımaması səbəbilə şəhər içi sürüş üçün çox əlverişli hesab edilirdi. Hətta 1897-ci ildə Nyu-York polisi patrul xidməti üçün elektrikli avtomobillərdən istifadə edirdi ki, bu da onların o dövr üçün nə qədər real və praktik bir seçim olduğunu göstərir.

Populyarlığın qızıl dövrü (1900–1920)

20-ci əsrin əvvəlləri elektrikli avtomobillərin ən geniş yayıldığı dövrlərdən biri idi. Benzinli avtomobillər o dövrdə hələ kifayət qədər inkişaf etməmişdi və mühərriki əl ilə fırladaraq işə salmaq kimi çətinliklər elektrikli avtomobilləri daha cazibədar edirdi. Elektrikli avtomobillər sakit işləyir, zərif görünür, istifadəsi asan olurdu və buna görə də daha çox şəhər əhalisinin gündəlik nəqliyyat tələbatına uyğun gəlirdi. Bu xüsusiyyətlər onların lüks, rahat və müasir nəqliyyat vasitəsi kimi qəbul edilməsinə səbəb olmuşdu. Xüsusilə şəhərdə yaşayan və texniki çətinliklərdən uzaq olmaq istəyən sürücülər üçün elektrikli avtomobillər ideal seçim idi. Bu dövrdə onların bazarda ciddi paya sahib olması heç də təsadüfi deyildi.

Elektrikli avtomobillərin geri plana düşməsi (1920–1950)

20-ci əsrin ikinci onilliyindən etibarən elektrikli avtomobillərin populyarlığı kəskin şəkildə azalmağa başladı. Bunun əsas səbəblərindən biri böyük neft yataqlarının tapılması nəticəsində benzin qiymətlərinin sürətlə ucuzlaşması oldu. Benzinli mühərriklərin texniki cəhətdən sürətlə inkişaf etməsi də elektrikli avtomobillərin geriləməsinə təsir göstərirdi. Daha güclü, daha uzaq məsafə qət edə bilən benzinli avtomobillər həm şəhərdaxili, həm də şəhərlərarası səfərlər üçün daha münasib sayılmağa başladı. Eyni dövrdə Henry Ford-un kütləvi istehsal xətti sayəsində benzinli avtomobillərin qiyməti xeyli ucuzlaşdı. Elektrikli avtomobillər isə həm batareya texnologiyasının zəifliyi, həm də yüksək istehsal xərcləri səbəbilə qiymət baxımından rəqabət aparmaqda çətinlik çəkirdi. Bununla yanaşı, həmin illərdə elektrik şəbəkəsinin yalnız şəhər mərkəzlərində mövcud olması nəticəsində uzun məsafələr üçün elektrikli avtomobillər praktik deyildi. Bu amillərin bir araya gəlməsi elektrikli nəqliyyat vasitələrinin bazarda demək olar ki, yoxa çıxmasına səbəb oldu.

Tədqiqatların davam etdiyi səssiz dövr (1950–2000)

Elektrikli avtomobillər kommersiya baxımından daralmış olsa da, araşdırmalar və texnoloji axtarışlar davam edirdi. 1970-ci illərdə baş verən neft böhranları dünya ölkələrini alternativ enerji mənbələri axtarmağa məcbur etdi və bu da elektrikli nəqliyyat sahəsinə yenidən maraq yaratdı. Lakin mövcud batareya texnologiyası elektrikli avtomobillərin geniş yayılması üçün kifayət etmirdi. Buna baxmayaraq, müxtəlif şirkətlər və universitetlər elektrik enerjisi ilə işləyən avtomobillərin gələcək potensialını nəzərə alaraq sınaq layihələri hazırlayırdı. Bu tədqiqatların nəticələrindən biri də General Motors-un 1996-cı ildə təqdim etdiyi EV1 modeli oldu. Bu avtomobil müasir mənada ilk kommersiya elektrikli maşını hesab olunsa da, yüksək xərc və məhdud istehsal səbəbilə geniş bazara çıxa bilmədi.

Elektrikli avtomobillərin yenidən dirçəlişi (2000–2020)

21-ci əsrin əvvəllərində elektrikli avtomobillərin taleyini dəyişdirən əsas amillər texnologiyanın inkişafı və qlobal enerji siyasətinin yön dəyişməsi oldu. Litium-ion batareyalarının təkmilləşdirilməsi elektrikli avtomobillərin ən böyük problemi olan batareya həcmi və sürüş məsafəsi məhdudiyyətini böyük ölçüdə aradan qaldırdı. Bu batareyalar daha yüngül, daha davamlı və daha çox enerji saxlaya bilirdi.

Məhz bu dövrdə Tesla-nın bazara daxil olması elektrikli avtomobil sənayesində tamamilə yeni mərhələ yaratdı. 2008-ci ildə təqdim olunan Roadster modeli elektrikli avtomobillərin həm yüksək sürətə, həm də uzun məsafəyə qadir ola biləcəyini sübut etdi. Tesla-nın daha sonrakı modelləri isə elektrikli avtomobilləri kütləvi bazara yaxınlaşdırdı və digər böyük avtomobil istehsalçılarını da bu istiqamətə yönəlməyə məcbur etdi. Paralel olaraq bir çox ölkə karbon emissiyasını azaltmaq məqsədilə elektrikli avtomobillərin alınmasını stimullaşdıran vergi güzəştləri və subsidiyalar tətbiq etməyə başladı. Şarj infrastrukturunun genişlənməsi də insanların elektrikli avtomobillərə olan marağını artırdı və sürücülərin məsafə narahatlığını minimuma endirdi.

Günümüzdə elektrikli avtomobillər: Nəqliyyatın yeni ttandartı

Müasir dövrdə elektrikli avtomobillər artıq yalnız texnoloji yenilik deyil, həm də qlobal nəqliyyat sisteminin başlıca istiqaməti kimi qəbul olunur. Dünyanın ən böyük avtomobil şirkətləri gələcək strategiyalarını elektrikli və hibrid modellər üzərində qurur. Bunun əsas səbəbi elektrikli avtomobillərin həm iqtisadi, həm ekoloji, həm də texniki üstünlükləridir. Onlar səssiz işlədiyi üçün rahat sürüş təcrübəsi yaradır, daha az texniki xidmət tələb edir və karbon emissiyasını sıfıra endirir. Mexaniki quruluşunun daha sadə olması nasazlıq riskini azaldır və uzunmüddətli istifadə xərclərini aşağı salır. Eyni zamanda, elektromotorun verdiyi ani güc elektrikli avtomobillərin sürətlənməsini benzinli avtomobillərlə müqayisədə daha üstün edir.

Bu gün elektrikli avtomobillər yalnız nəqliyyat vasitəsi kimi deyil, həm də şəhərlərin, energetika sistemlərinin və texnoloji infrastrukturun gələcəyini formalaşdıran əsas element kimi qəbul edilir. Avtonom idarəetmə sistemləri, smart şarj şəbəkələri, bərpa olunan enerji ilə inteqrasiya kimi sahələr elektrikli avtomobillərin inkişafı ilə paralel şəkildə genişlənir və gələcəkdə nəqliyyatın tamamilə yeni bir formaya keçəcəyinin siqnallarını verir.