Əməkdaşlıqdan daha böyük tərəfdaşlığa doğru

Azərbaycanın mövqeyi Mərkəzi Asiyanın üfüqlərini genişləndirir 

Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya areallarının strateji konsolidasiyası qlobal proseslərin gedişatına həlledici təsir göstərir. 8 oktyabr tarixində Türkmənistanın Türkmənbaşı şəhərində keçirilən Azərbaycan Respublikası və Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının 8-ci Məşvərət görüşü müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində yaranan yeni reallıqları əks etdirir. Qlobal miqyasda cərəyan edən logistik, iqtisadi, həmçinin təhlükəsizlik xarakterli transformasiyalar adıçəkilən regionların xüsusi çəkisini maksimum səviyyəyə qaldırıb. Dövlət başçısı cənab İlham Əliyevin rəhbərliyi altında rəsmi Bakının yürütdüyü uzaqgörən xarici siyasət kursu məhz həmin konsolidasiya prosesinin əsas hərəkətverici qüvvəsidir. Vaxtilə iki sahili ayıran Xəzər bu gün qitələri bir-birinə bağlayan nəhəng iqtisadi körpü rolunu oynayır. Məşvərət görüşünün gündəliyinə daxil edilən məsələlər sırasına diqqət yetirdikdə, tərəflərin qlobal iddialarının nə qədər ciddi olduğu dərhal nəzərə çarpır.

Məlum olduğu kimi, keçən ilin noyabr ayında respublikamız Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət formatının tamhüquqlu üzvü statusunu əldə etdi. Belə yüksək nəticənin arxasında uzun illərin diplomatik zəhməti dayanır. Qeyd olunan tarixi qərar qitə liderlərinin yekdil rəyi əsasında formalaşmışdır. Xüsusilə Türkmənistanın, eyni zamanda prezident Qurbanqulu Berdiməhəmmədovun rolu xüsusi vurğulanmalıdır. Ötən ilin avqust ayında məhz Avazada keçirilən zirvə görüşü zamanı respublikamızın adıçəkilən formata tamhüquqlu iştirakı təşəbbüsü irəli sürülmüşdü. Bəhs edilən mütərəqqi təşəbbüslər qardaş xalqlar arasındakı qırılmaz əlaqələrin ən yüksək siyasi təcəssümüdür. Azərbaycanın qlobal logistika qovşağına çevrilməsi fonunda, Aşqabadın həmin həlledici gedişi Şərq-Qərb tranzit sisteminin fəaliyyətini sürətləndirdi. Ölkəmiz qitələrarası daşımalarda etibarlı tranzit halqası rolunu oynamaqla bərabər, həm də Mərkəzi Asiyanın qərbə açılan yeganə quru yolu kimi həlledici geostrateji əhəmiyyət daşıyır. Prezident İlham Əliyevin yürütdüyü siyasi fəlsəfə qonşu dövlətlərlə etimada əsaslanan sağlam münasibətlər sisteminin inşasını nəzərdə tutur. Nəticədə rəsmi Bakının etibarlı tərəfdaş imici şəksiz qəbul olunur. 

Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrin genişləndirilməsi xarici siyasətimizin əsas hədəf oxlarından sayılmaqla yanaşı, Aşqabad ilə qurduğumuz münasibətlərin yeri tamam fərqlidir. Xəzərin şərq sahilində yerləşən qardaş ölkə ilə əməkdaşlıq bütün dövrlərdə mehriban qonşuluq, qarşılıqlı hörmət prinsiplərinə əsaslanıb. 2017-ci ildə imzalanan “Azərbaycan Respublikası ilə Türkmənistan arasında Strateji tərəfdaşlıq haqqında Bəyannamə” ikitərəfli əlaqələrin arxitekturasını tamamilə fərqli müstəviyə daşıdı. Strateji tərəfdaşlıq bəyannaməsinin icrası çərçivəsində ötən illər ərzində nəqliyyat, energetika, tranzit sahələrində onlarla mühüm saziş qüvvəyə minib. İki ölkə rəhbərlərinin qətiyyətli siyasi iradəsi sayəsində əlaqələrimiz önəmli inkişaf yolu keçərək möhkəm təməllər üzərində bərqərar olmuşdur. Dövlət başçısı İlham Əliyev qardaş ölkəyə 2 rəsmi, həmçinin 5 işgüzar səfər həyata keçirib. Mütəmadi xarakter alan yüksəksəviyyəli səfərlər siyasi dialoqun aktivliyini qoruyub saxlayır. Xüsusilə 22 avqust 2025-ci ildə Türkmənbaşı şəhərində təşkil edilən, Azərbaycan, Türkmənistan, eləcə də Özbəkistan rəhbərlərinin Yüksək səviyyəli üçtərəfli görüşü regionun tarixində xüsusi səhifə açaraq yeni inkişaf mərhələsinin əsasını qoydu. Üçtərəfli format çərçivəsində əldə olunan razılaşmalar Şərq-Qərb logistika zəncirinin məhsuldarlığını əhəmiyyətli dərəcədə yüksəltdi. Bütün sadalanan faktlar sübut edir ki, rəsmi Bakı xarici qüvvələrin müdaxiləsinə ehtiyac duymadan qonşuları ilə ideal tərəfdaşlıq modeli qura bilir.

Proseslərə Türk Dövlətləri Təşkilatı prizmasından yanaşdıqda isə mənzərə daha qlobal mahiyyət kəsb edir. Hazırkı dövrdə türk dünyasının mərkəzləşdirilməsi qlobal təhlükəsizlik xətlərinin qorunması mənasını verir. Mərkəzi Asiya liderlərinin məşvərət görüşləri TDT prinsipləri ilə tam uzlaşır, hətta həmin təşkilatın iqtisadi əsaslarını möhkəmləndirir. Eyni soydan, eyni dildən, oxşar ənənələrdən bəhrələnən cəmiyyətlərin iqtisadi maraqlarının üst-üstə düşməsi tarixi zəruriyyət daşıyır. Xüsusilə nəqliyyat, kommunikasiya xətlərinin sinxronlaşdırılması türk dünyasının fiziki əsaslarını yaradır. TDT formatında əldə edilən uğurlar göstərir ki, mədəni əlaqələr iqtisadi praqmatizmlə dəstəkləndikdə məğlubedilməz siyasi blok formalaşır. TDT çərçivəsində qəbul edilən qərarlar Məşvərət görüşlərində müzakirə edilən layihələrlə tam inteqrasiya edilib. Beləliklə, paralel mövcud olan siyasi platformalar fərqli istiqamətlərə getmir, əksinə, vahid hədəfə xidmət edir. 

Şərq-Qərb tranzit xəttinin səmərəliliyinin artırılması gömrük-keçid prosedurlarının da sinxronlaşdırılmasını tələb edir. Orta Dəhliz üzrə daşımaların artması rəqəmsal gömrük proseslərinin tətbiqini sürətləndirir. Azərbaycan Asiya yüklərinin Avropaya çatdırılmasında mühüm logistik baza rolunu oynayır. Ələt Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanının imkanlarının genişləndirilməsi və dəmir yolu şəbəkəsinin modernləşdirilməsi Mərkəzi Asiya ölkələrinin ixrac potensialını artırır. Hüquqi bazanın təkmilləşdirilməsi və ticarət maneələrinin aradan qaldırılması isə regional iqtisadi inteqrasiyanı gücləndirir.

Geosiyasi dəyişikliklər enerji sektorunda da yeni yanaşmaları zəruri edir. Cənub Qaz Dəhlizi Avropanın enerji təhlükəsizliyinə mühüm töhfə verir, Azərbaycan isə enerji resurslarının Qərb bazarlarına çıxarılmasında əsas tranzit mərkəzlərindən biri kimi çıxış edir. Bu əməkdaşlıq yaşıl enerji sahəsində də genişlənir. Xəzərin dibi ilə fiber-optik kabel və elektrik xətləri layihələri regionu rəqəmsal və enerji inteqrasiyasının mühüm məkanına çevirir. Özbəkistan və Qazaxıstanın bərpaolunan enerji potensialının Avropa bazarlarına çıxarılması da Azərbaycanın infrastruktur imkanları ilə sıx bağlıdır. Türkmənistanla energetika sahəsində əməkdaşlığın dərinləşməsi və 8 oktyabr tarixli görüş bu prosesin mühüm mərhələlərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər.

İqtisadi rifahın və regional inkişafın əsas şərtlərindən biri sabit, təhlükəsiz siyasi mühitin formalaşdırılmasıdır. Azərbaycan ilə Mərkəzi Asiya respublikaları arasında təhlükəsizlik və hərbi-texniki sahələrdə genişlənən əməkdaşlıq regional sabitliyin möhkəmləndirilməsinə və xarici təhdidlərə qarşı dayanıqlılığın artırılmasına xidmət edir. Dövlətlər arasında yaranan məsələlərin dialoq və qarşılıqlı etimad əsasında həllinə üstünlük verilməsi regionda müstəqil siyasi qərarvermə imkanlarını gücləndirir.

Xəzər dənizinin sülh, təhlükəsizlik və əməkdaşlıq məkanına çevrilməsi istiqamətində atılan addımlar da bu siyasi yanaşmanın mühüm tərkib hissəsidir. Yaradılan müştərək fondlar, komissiyalar və işçi qrupları qəbul olunan qərarların praktiki müstəvidə həyata keçirilməsinə imkan yaradır. Qarşılıqlı hörmət və suverenliyə əsaslanan münasibətlər sistemi Azərbaycanla Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında strateji tərəfdaşlığın institusional əsaslarını daha da möhkəmləndirir.

Bu baxımdan 8-ci Məşvərət görüşünün nəticələri regional siyasi dialoqun yeni mərhələyə keçdiyini göstərir. Görüş Xəzəryanı və Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında siyasi koordinasiyanın, qarşılıqlı etimadın və strateji əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi baxımından mühüm platforma kimi çıxış edir. Azərbaycanın bu prosesdə fəal iştirakı ölkənin regional və transregional təşəbbüslərdə siyasi rolunun genişlənməsini şərtləndirir..

Yusif ŞƏRİFZADƏ

 XQ