Epifaniya: Dini bayram, yoxsa xalq ənənəsi?

Hər il 6 yanvar tarixində dünyanın bir çox yerində Epifaniya bayramı qeyd olunur.

Kulis.az bu münasibətlə xarici mediaya istinadən sözügedən bayram haqqında materialı təqdim edir.

Bu gün xristian dünyasında Müdrik Kralların (Üç Müdrikin) yeni doğulmuş İsanı ziyarət etməsini xatırladan tarixdir.

Ancaq Epifaniya təkcə dini məna daşımır – əsrlər ərzində o, xüsusilə Avropada zəngin xalq ənənələri və dünyəvi rituallarla iç-içə keçmiş bir mədəni hadisəyə çevrilib.

İncil mətnlərində bu hekayə qısa şəkildə yer alsa da, onun ətrafında yaranan miflər, personajlar və adətlər bu bayramı daha rəngarəng və canlı edir.

“Epifaniya” sözü yunan dilindən gəlir və “zühur”, “görünmə” mənasını verir. Dini baxımdan bu, Tanrının insanlara özünü göstərməsi kimi şərh olunur.

Qərb xristian ənənəsində Epifaniya Müdrik Kralların İsanı tapdığı gün kimi qeyd edilir. Şərq kilsələrində isə bu tarix daha çox İsanın İordan çayında vəftiz olunması ilə əlaqələndirilir.

Katolik dünyasında Epifaniya Milad dövrünün rəsmi sonu sayılır. Hətta İtaliyada məşhur bir deyim var: “Epifaniya bütün bayramları özü ilə aparır.”

Əfsanəyə görə, Müdrik Krallar səmada gördükləri parlaq bir ulduzu izləyərək İsanın doğulduğu yerə çatırlar. Onlar körpəyə qızıl, buxur və mür hədiyyə edirlər.

Maraqlıdır ki, İncil mətnində nə onların adları, nə də sayları dəqiq göstərilir. Melkior, Baltazar və Qaspar adları sonradan xristian ənənəsində formalaşıb.

Tarixi mənbələrdə Müdrik Krallar çox vaxt qədim fars kahinləri, astroloqlar və bilicilər kimi təsvir olunur.

Bu obrazlar əsrlər boyu rəssamları, yazıçıları və sənətkarları ilhamlandırıb.

İtaliyada Epifaniya deyəndə insanların ağlına ilk gələn fiqurlardan biri Befanadır.

Xalq inanclarına görə, Befana süpürgə ilə uçan, bir az qorxulu görkəmi olan yaşlı bir qadındır.

O, 5 yanvar gecəsi evləri gəzərək uşaqlara corabların içində hədiyyə və şirniyyatlar qoyur.

“Befana” sözünün özü də zamanla “Epifaniya” sözündən yaranıb.

Rəvayətlərdən birinə görə, Befana vaxtilə Müdrik Krallarla qarşılaşıb, amma onlarla birlikdə yola çıxmaqdan imtina edib.

Sonradan peşman olan qadın İsanı axtarmaq üçün yollara düşüb və qarşısına çıxan hər uşağa hədiyyə verib.

Araşdırmaçılar isə bu obrazın köklərini daha qədim, dini olmayan inanclarda – yeni ilin başlanğıcında bolluq və bərəkət diləyən kəndli rituallarında görürlər.

Bu gün Epifaniya İtaliyada böyük şənliklərlə qeyd olunur. Küçələrdə yarmarkalar qurulur, tonqallar yandırılır, uşaqlar üçün tamaşalar təşkil edilir.

Xüsusilə Romadakı Piazza Navona meydanında keçirilən Epifaniya tədbirləri minlərlə insanı cəlb edir.

Avropanın digər ölkələrində isə Epifaniya daha çox mətbəx mədəniyyəti ilə bağlıdır. Məsələn, Fransada bu gün üçün xüsusi “krallar piroqu” – Galette des rois bişirilir və ailə üzvləri arasında paylaşılır.

Epifaniya bu gün artıq təkcə kilsə təqviminin bir günü deyil.

O, dini inanclarla xalq yaddaşını, miflərlə gündəlik həyatı birləşdirən canlı bir mədəni ənənəyə çevrilib.

Müdrik Kralların ulduzla başlayan yolu, Befananın gecə səfərləri və şirniyyat süfrələri – bütün bunlar Epifaniyanı sadəcə bayram yox, hekayəsi olan bir mədəni hadisə edir.