Ərdoğan və Putinə 1 milyardlıq dəvət: 80 il sonra dünya ilkə hazırlanır

ABŞ Prezidenti Donald Trampın Qəzzanın yenidən bərpası və idarə olunması ilə bağlı təsis etdiyi Sülh Şurasına müxtəlif dövlətləri dəvət etməsi diqqət çəkir. Məsələn, o, Rusiya Prezidenti Vladimir Putini də dəvət edib. Bundan başqa, Tramp Qazaxıstanı və Prezident Qasım-Jomart Tokayevi Qəzza Sülh Şurasına qoşulmağa çağırıb. Tramp türkiyəli həmkarı Rəcəb Tayyib Ərdoğanı isə Qəzza Sülh Komitəsinin təsisçi üzvü olmağa dəvət edib. Macarıstan və Vyetnam Trampın dəvətinə müsbət cavab veriblər. Dəvətə razı olanlar arasında Avstraliya, İordaniya, Yunanıstan, Pakistan, Kanada, Misir, Paraqvay, Argentina və Albaniya kimi dövlətlər də var.

Təbii ki, bu dəvət ilk baxışda cəlbedici görünsə də, Tramp üzvlüyə əvəzsiz bir şəkildə çağırış etmir. Belə ki, o, dəvət edilən dövlətlərin Sülh Şurasına üzv olmaq üçün 1 milyard dollar ianə ödəməsini istəyir. Toplanan maliyyə vəsaitlərinin Qəzzanın yenidən qurulmasına xərclənəcəyi bildirilir. Bununla yanaşı, Şuraya üzv olmaq istəyən dövlətlərə bu maliyyə vəsaitini ödəmək üçün üç illik möhlət veriləcək.

Yeni tənzimləyici qurum

Donald Trampın Qəzza üçün elan etdiyi Sülh Şurası təşəbbüsü ilk baxışdan humanitar məqsədlərə xidmət edən beynəlxalq platforma kimi təqdim olunsa da, bunu mövcud qlobal idarəetmə sisteminə, daha dəqiq desək, BMT-yə alternativ yaratmaq cəhdi kimi qiymətləndirənlər var. Ümumiyyətlə, nəzərə almaq lazımdır ki, BMT artıq faktiki olaraq beynəlxalq ictimaiyyətin gözləntilərini doğrultmur. Bu, sistemin öz mahiyyətindən qaynaqlanan problemdir. Xüsusilə BMT Təhlükəsizlik Şurasının qərarvermə mexanizmi demək olar ki, tam şəkildə tıxanıb və münaqişələrin həllində real təsir imkanlarını itirib. Bunun əsas səbəbi qurumun 1945-ci ilin güc balansına uyğun formalaşdırılmış daimi üzvlük modeli və həmin üzvlərə verilmiş veto hüququdur. ABŞ, Rusiya, Çin, Fransa və Böyük Britaniya eyni mexanizm daxilində bir-birlərinin qərarlarını rahatlıqla bloklaya bilir və nəticədə istənilən ciddi beynəlxalq böhran siyasi alver predmetinə çevrilir. ABŞ və onun müttəfiqləri Rusiyanın və Çinin təşəbbüslərini veto edir, eyni şəkildə Rusiya və Çin də ABŞ-ın irəli sürdüyü qərarları bloklayır. Bu qarşılıqlı veto mexanizmi isə BMT-ni faktiki olaraq passiv müşahidəçi statusuna salır. Məhz ona görə də son illər bir sıra dövlətlər və liderlər BMT sisteminə açıq etirazlarını ifadə etməyə başlayıblar. Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın tez-tez səsləndirdiyi “Dünya beşdən böyükdür” ifadəsi bu narazılığın simvoluna çevrilib. Bu mənada Trampın Sülh Şurası təşəbbüsünü BMT-yə alternativ kimi görənlər var.

Sistemin dəyişdirilməsi

BMT-nin qərarvermə mexanizmi tıxansa da, tam sıradan çıxmayıb. Ümumiyyətlə, 1945-ci ildən sonra formalaşan Yalta–Potsdam sistemi BMT Təhlükəsizlik Şurası üzərindən böyük güclərə beynəlxalq hüququ həm qorumaq, həm də lazım gəldikdə onu öz maraqlarına uyğun şəkildə pozmaq imkanı verdi. ABŞ sözügedən sistemin əsas memarıdır. Bu mənada Vaşinqtonun öz sistemini dağıtması inandırıcı deyil, lakin demontaj etməyə çalışır.

ABŞ-ı narahat edən əsas məqam Çinin və Rusiyanın güclənməsi, Avropa dövlətlərinin isə nisbətən müstəqil siyasi xətt yürütməsidir. Bu proseslər Vaşinqtonun manevr imkanlarını məhdudlaşdırıb. Trampın siyasi fəlsəfəsi isə məhz bu məhdudiyyətləri aradan qaldırmaq üzərində qurulub. Onun yanaşmasında çoxtərəfli institutlar ABŞ-ın əl-qolunu bağlayan strukturlar kimi qəbul edilir və bu baxımdan BMT Tramp üçün faydalı mexanizm yox, problemli mirasdır.

Hesab edirəm ki, ABŞ Sülh Şurasını BMT-yə alternativ kimi təqdim etməklə əslində təşkilatda istədiyinə nail olmağa çalışır. Hər şeydən öncə Vaşinqton BMT xərclərinin ölkələrin mövcud potensialına görə bölünməsini istəyir. Yəni ABŞ daha çox maliyyə xərcləyirsə, qərarvermə prosesində söz və təsir gücünün də verdiyi pul qədər olmalı olduğunu düşünür. Bu baxımdan, digər dövlətlərin BMT-nin tam sıradan çıxmasındansa, onun demontaj edilməsinə razı olması daha real görünür.

Turan Rzayev
Globalinfo.az-ın siyasət yazarı