Ermənistandan avrointeqrasiya RAKURS

“Cənubi Qafqazın üç respublikasının ən kiçiyi olan Ermənistan illərdir davam edən yarı-təcriddən qurtulmaq istəyir. Bunun mükafatı İrəvanın 4 may 2026-cı ildə səkkizinci Avropa Siyasi Birliyi (ASB) sammitinə ev sahibliyi etməsi ilə olacaq, ardınca isə ilk ikitərəfli Aİ-Ermənistan sammiti keçiriləcək”. Bu fikirlər müasir dövrün Qafqaz üzrə tədqiqatçısı, britaniyalı Tomas de Vaal tərəfindən yazılıb.

Avropa liderlərinin - əsasən Fransa prezidenti Emmanuel Makron və Avropa Komissiyasının prezidenti Ursula fon der Leyenin Ermənistanın Aİ daxilindəki təşəbbüslərini və Azərbaycanla sülh prosesini dəstəkləməsi gözlənilir. Vizaların liberallaşdırılmasının davam edəcəyi də proqnozlar sırasındadır. Zirvə görüşünün vaxtı, şübhəsiz ki, təsadüfi deyil. 2025-ci ildə Moldovada olduğu kimi, ASB sammiti yenidən seçkilərlə üzləşən və Rusiyanın təzyiqi altında olan Avropaya dost bir hökumətə - bu dəfə Baş nazir Nikol Paşinyan və onun Vətəndaş Müqaviləsi partiyasına dəstəyi nümayiş etdirmək məqsədi daşıyır.

Brüssel hakimiyyət orqanlarına dezinformasiya, kiberhücumlar və qanunsuz maliyyə axınları ilə mübarizə aparmaqda kömək etmək üçün Ermənistanda kiçik bir Aİ Tərəfdaşlıq Missiyası yaradır. Lakin, mövcud liderlər də daxil olmaqla, əksər ermənilər Rusiya ilə əlaqəni kəsmək əvəzinə, diversifikasiya axtarırlar. 2026-cı ilin fevral ayında keçirilən rəy sorğusuna görə, ermənilərin 56%-i həm Qərb, həm də Rusiya ilə yaxşı münasibətləri təmin edən xarici siyasət istədiklərini bildiriblər. Ermənistan iqtisadiyyatı hələ də Moskvadan çox asılıdır, yüz minlərlə iş yeri Rusiya ilə bağlıdır və Ermənistan ən azı növbəti bir neçə il ərzində Avrasiya İqtisadi Birliyinin üzvü olaraq qalacaq. Bu səbəblərə görə, Paşinyan hökuməti Rusiyanın Ermənistan üzərindəki iqtisadi və müdafiə nəzarətini tədricən zəiflədir.

Bu arada, Azərbaycan Parlamenti Avropa Parlamenti ilə əməkdaşlığı dayandırdığnı bəyan edib. Milli Məclis və Avropa Parlamenti arasında əməkdaşlığın bütün sahələri dayandırılıb. Parlamentin Avropa İttifaqı-Azərbaycan Parlament Əməkdaşlıq Komitəsində iştirakı da dayandırılıb, - media yazır. Azərbaycan Parlamenti Aİ və Şərqi Avropa ölkələri arasında parlament təşkilatı olan Şərq Tərəfdaşlığından çıxma prosesinə başlayıb. Azərbaycanlı deputatlar Avropa Parlamentini son 10 ildə "anti-Azərbaycan" qətnamələri qəbul etməkdə ittiham edirlər.

30 apreldə Avropa Parlamenti 2023-cü ildə kütləvi şəkildə, həm də könüllü olaraq Qarabağ tərk edən ermənilərin Qarabağa qaytarılmasına çağıran qətnamə qəbul edib. Bundan sonra Aİ səfiri Marijana Kuyundjiç Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyinə çağırılıb və ona etiraz notası təqdim edilib.

Yeri gəlmişkən, Azərbaycan Avropaya qaz tədarükünü artırıb. Bir neçə gün əvvəl Çexiyanın Baş naziri Andrey Babiş ölkəyə səfər edib və Azərbaycan qazının tədarükü ilə bağlı danışıqlar aparıb. Bu vaxta qədər Azərbaycan artıq Çexiyanın ən böyük neft tədarükçüsünə çevrilib.

İrəvan iki gün — 4 və 5 may tarixlərində qlobal diplomatiyanın mərkəzinə çevriləcək. Əlli ölkədən yüksək vəzifəli nümayəndələr Avropa Siyasi Birliyinin (ASB) səkkizinci zirvə toplantısında iştirak edəcəklər və bu zirvə toplantısı ilk dəfə Ermənistan-AB sammitinə çevriləcək. Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan üçün bu tədbirlər, xüsusən də parlament seçkilərinin keçiriləcəyi 7 iyun tarixinin yaxınlaşması nəzərə alınmaqla, imic baxımından son dərəcə vacibdir. Bu arada, Ermənistan müxalifəti Avropa siyasətçilərinə "Nikol Paşinyan rejimi"nin "gücünü gücləndirdiyi" bir vaxtda belə böyük tədbirlərin keçirilməsinin "təhlükəli siyasi siqnalla dolu" olduğu mesajını çatdırmağa çalışıb.

27 Aİ üzv dövlətinin və 22 tərəfdaş ölkənin dövlət və hökumət başçıları da daxil olmaqla 50 ölkədən nümayəndə heyətləri 2022-ci ildə Fransa Prezidenti Emmanuel Makronun da təşəbbüsü ilə yaradılan və hökumətlərarası platformaya çevrilən ASB sammitinə dəvət olunub. Makronun özü tədbirə təsadüfi deyil, dövlət səfəri ilə qatılır və bu səfər zamanı, digər məsələlərlə yanaşı, Ermənistan və Fransa arasında strateji tərəfdaşlıq müqaviləsi imzalanacaq. Ukrayna prezidenti Vladimir Zelenski də ASB-nin sammitinə qatılıb.

"Gələcəyin Qurulması: Avropada Birlik və Sabitlik"

Nikol Paşinyanın dediyi kimi, iştirakçılar "hibrid təhdidlərdən və demokratik institutların dayanıqlığından tutmuş əlaqə və enerji məsələlərinə qədər vacib mövzuları müzakirə etmək" imkanına malik olacaqlar. Bütün bunlar, sammitin veb saytında qeyd edildiyi kimi, "daha dayanıqlı, təhlükəsiz və vahid Avropa məkanı yaratmaq" məqsədi daşıyır.

Bu arada, ilk dəfə keçiriləcək Ermənistan-AB ikitərəfli sammiti 2 dekabr 2025-ci ildə təsdiq edilmiş yeni strateji tərəfdaşlıq gündəliyinin həyata keçirilməsinə yönələcək. Bu planın üç prioritet sahəsi var: dayanıqlı vətəndaş cəmiyyəti (demokratik islahatları, insan hüquqlarını və qanunun aliliyini dəstəkləmək), kommunikasiya və biznesə investisiyalar və AB ilə yaxınlaşma (Ermənistan qanunvericiliyinin uyğunlaşdırılması, ölkənin ixracının şaxələndirilməsi və s.).

Xüsusilə, sammitdə viza liberallaşdırılması dialoqu ilə bağlı irəliləyiş hesabatı təqdim olunacaq. Bu səylərin bir hissəsi olaraq, plana əsasən, Ermənistan sərhəd idarəçiliyi, miqrasiya və pasport təhlükəsizliyi sahələrində əhəmiyyətli islahatlar aparmalıdır.

Nikol Paşinyanın "Mülki Müqavilə" partiyasının seçki platformasında İrəvanın öz işini görüb "Avropa standartlarına tam uyğun bir ölkə" olmaq niyyətində olduğu bildirilir. Bundan əlavə, daha radikal addımlar daha sonra qərarlaşdırılacaq. Sənəddə deyilir: "Ermənistan Avropa meyarlarına cavab verdikdən sonra, Aİ-yə qəbul məsələsi siyasi qərarın mövzusuna çevriləcək və Aİ-nin Ermənistanı qəbul etməyə hazır olub-olmamasından asılı olacaq. Əgər belədirsə, Ermənistan Respublikası tam üzvlük üçün müraciət edəcək".

Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Mariya Zaxarova Ermənistan hökumətinin mövqeyini şərh edərək bildirib: "Bilirsiniz, əgər kimsə desə ki, əgər o, Aİ-yə qəbul olunubsa, bu, əladır, əgər qəbul edilməyibsə, bu da qələbədir, onda həmin insanlar adətən öz şahmat oyunlarında qalib gəlirlər". Onun sözlərinə görə, "Ermənistan hökumətinin Avropa standartlarını tətbiq etmək marağı, İrəvanın onların inkişafı ilə heç bir əlaqəsi olmadığını nəzərə alsaq, xüsusilə qəribə görünür". Zaxarova qeyd edib ki, Ermənistan MDB və Avrasiya İqtisadi Birliyi (AİB) daxilində tamhüquqlu üzvdür və qaydayaratma prosesində tam iştirak edir.

Rusiya Prezidenti Vladimir Putin 1 apreldə Kremldə Nikol Paşinyanı qəbul edərkən Moskvanın Avropa İttifaqı ilə münasibətlərin inkişafı ilə bağlı Ermənistanda gedən "müzakirələrə" "tamamilə sakit" yanaşdığına əminlik verib. "Biz başa düşürük ki, istənilən ölkə üçüncü ölkələrlə əməkdaşlıqdan maksimum fayda əldə etməyə çalışır. Lakin, necə deyərlər, Avropa İttifaqı və Avrasiya İqtisadi Birliyi ilə gömrük ittifaqında olmağın mümkün olmadığı açıq və açıq şəkildə bildirilməlidir", - deyə o əlavə edib. Lakin, "Mülki Müqavilə" seçki platformasına əsasən, İrəvan bunu başa düşür, lakin hələ də mümkün olsa da, Avrasiya İqtisadi Birliyinə üzvlüyü Aİ-yə doğru hərəkətlə birləşdirmək niyyətindədir.

Bu arada, İrəvan və Brüssel arasındakı bu əməkdaşlığın bir sıra spesifik təzahürləri Moskvanın daha sərt reaksiyasına səbəb olur. Buna misal olaraq, 21 aprel 2026-cı ildə Aİ xarici işlər nazirləri tərəfindən işə salınması qərarı verilən yeni mülki tərəfdaş missiyası olan EUPM Armenia-nı göstərmək olar. Onun əsas məqsədi hibrid təhdidlər qarşısında ölkənin dayanıqlığını gücləndirməkdir. Aİ Ali Nümayəndəsi Kaja Kallas iddia edib ki, İrəvan Moldovada oxşar missiyanı qeyd edərək, özü də "zərərli təsir"ə qarşı mübarizədə kömək istəyib.

Mariya Zaxarova təşəbbüsü Brüsselin Ermənistanın daxili işlərinə müdaxilə etməsi və iyun ayında keçiriləcək parlament seçkilərinin nəticələrinə təsir etməsi üçün bir vasitə kimi qiymətləndirib. "Suveren dövlətin işlərinə hər hansı bir müdaxilə ilə mübarizə aparmaq niyyətində olan missiya özü də bu cür müdaxilənin alətidir", deyə o bildirib.

Ermənistan müxalifəti həmçinin hesab edir ki, Brüssel Paşinyanın tərəfində oynayır. ASB sammitindən bir neçə gün əvvəl altı partiya Aİ rəhbərliyinə və İrəvan görüşlərinin iştirakçılarına açıq məktubda seçkilərdən bir ay əvvəl genişmiqyaslı beynəlxalq forumun keçirilməsinin mövcud hökumətə birbaşa dəstək kimi qəbul edilə biləcəyini çatdırmağa çalışdılar. Müxalifət qüvvələri Paşinyanı və müttəfiqlərini beynəlxalq ictimaiyyət üçün "saxta demokratik imic" yaratmaqda ittiham edirlər - Ermənistan məhkəmələri və hüquq-mühafizə orqanlarının hökumətin siyasi rəqiblərinə və ruhanilərə qarşı getdikcə daha çox istifadə edildiyi bir vaxtda.

Siyasətçilər ASB sammitinin iştirakçıları ilə müxalifət, müstəqil vətəndaş cəmiyyəti və Erməni Apostol Kilsəsinin rəhbərliyinin nümayəndələri arasında rəsmi görüşlər keçirməkdə israr ediblər. Məktub müəlliflərinin fikrincə, bu tələblərə məhəl qoymamaq Avropanın elan edilmiş demokratik dəyərlərə sadiqliyini şübhə altına alacaq.

V.VƏLİLİ