Əsas silah istehsalçıları rekord gəlir əldə edib

Dünyanın 100 ən böyük silah istehsalçısının ümumi gəliri 2024-cü ildə 5,9 faiz artaraq 679 milyard dollarlıq yeni rekorda çatıb. Bu rəqəm 2015-ci ildən 2024-cü ilə qədər 26 faiz artıb.

Reyting.az xəbər verir ki, bu hesablamalar Stokholm Beynəlxalq Sülh Araşdırmaları İnstitutunun (SIPRI) yenilənmiş məcmuəsində "100 ən böyük silah istehsalçısı və hərbi xidmət şirkəti 2024"də qeyd olunub.

Analitiklər bu artımı Avropa və ABŞ-dakı şirkətlərin silah satışından əldə etdiyi gəlirin artması ilə əlaqələndirirlər. Bütövlükdə, Asiya və Okeaniya istisna olmaqla, bütün regionlarda artım müşahidə olunub, burada cüzi azalma qeydə alınıb, bu, ilk növbədə, Çin silah şirkətlərinin ümumi gəlirlərinin azalması ilə əlaqədardır.

2024-cü ildə hərbi texnikaya tələbatın artması ilk növbədə geosiyasi gərginliyin yüksəlməsi ilə bağlıdır. Bu, 100 şirkətdən 77-nin gəlirlərinin artması ilə nəticələnib, iki korporasiya özlərininkini iki dəfədən çox artırıb: “Czechoslovak Group” (+193%; 46-cı yer) və “American SpaceX” (+103%; 77-ci yer).

100 ən böyük silah şirkətindən 39-u ABŞ-da yerləşir və 2024-cü ildə onlar gəlirlərini 3,8 faiz artıraraq 334 milyard dollara çatdırıb. Bu, qlobal silah satışından əldə olunan gəlirin 49 faizini təşkil edir. Dörd Amerika korporasiyası ilk beş qlobal istehsalçı arasındadır: “Lockheed Martin”, RTX, “Northrop Grumman” və “General Dynamics”.

“General Dynamics” modernləşdirmə proqramı, “Virciniya və “Kolumbiya” sinifli nüvə sualtı qayıqlarının inkişafı sayəsində gəlirini 8,1 faiz artırıb.

Mütəxəssislər proqramın icrasında gecikmələrə və xərclərin çoxalmasına da diqqət çəkirlər. Məsələn, “Kolumbiya” sualtı proqramının 2024-cü il büdcəsi planlaşdırılandan 17 milyard dollar çox olsa da, istehsalı qrafikdən ən azı 16 ay geri qalıb.

Dünyanın ən böyük istehsalçısı “Lockheed Martin” 2020-ci ildən bəri ilk dəfə 2024-cü ildə gəlir artımını 3,2 faiz artaraq 64,7 milyard dollara çatdırıb. Bu, “F-35” qırıcılarının tədarükü ilə bağlıdır.

Bununla belə, istehsal 2023-cü ildə gecikib: 2024-cü ildə müştərilərə təhvil verilən 110 təyyarə hər bir təyyarə üçün orta hesabla 238 gün gecikdirilib. Bundan əlavə, “F-35” proqramı sistematik xərc artımı ilə üzləşib.

SIPRI-nin məlumatına görə, proqramın ümumi dəyəri 485 milyard dollar təşkil edib ki, bu da 2022-ci il təxminindən 43 milyard dollar çoxdur.

Qlobal silah satış gəlirlərinin 22 faizi 26 Avropa şirkətinin payına düşür – 2024-cü ildə onların gəlirləri 13 faiz artaraq 151 milyard dollara çatıb. Yeddi şirkət Böyük Britaniyada yerləşir - onların gəlirləri 6,6 faiz artaraq 52,2 milyard dollara çatıb (ümumi gəlirin 7,7%-i).

Korporasiyalardan biri olan “BAE Systems” dünyanın dördüncü ən böyük istehsalçısıdır. Fransanın dörd şirkəti 2024-cü ildə 2023-cü illə müqayisədə 12 faiz çox qazanc əldə edərək 26,1 milyard dollara çatıb. Dörd alman şirkətinin gəlirləri 36 faiz artaraq 14,9 milyard dollara, iki İtaliya şirkətinin isə 9,1 faiz artaraq 16,8 milyard dollara çatıb. Üç trans-Avropa korporasiyası - təyyarə istehsalçısı “Airbus”, raket istehsalçısı MBDA və yer sistemləri istehsalçısı KNDS - 2024-cü ildə 22,7 milyard dollar qazanıb.

Reytinqdə gəlirləri rekord 193 faiz artan yeganə Çexiya şirkəti 3,6 milyard dollar qazanıb. Mütəxəssislər bunu Çex hökumətinin 2024-cü ildə Ukrayna üçün artilleriya mərmiləri əldə etmək və almaq üçün başlatdığı Çex Sursat Təşəbbüsünün (CAI) işə salınması ilə əlaqələndirirlər; şirkətin gəlirlərinin yarıdan çoxu bu və ya digər şəkildə Ukrayna ilə bağlı olub.

Artıq üçüncü ildir ki, SIPRI analitikləri reytinqə yalnız iki Rusiya şirkətini daxil ediblər: “Rostec” (yeddinci yer) və “Birləşmiş Gəmiqayırma Korporasiyası” (USC) (41-ci yer). Mütəxəssislər bunu Rusiyanın silah istehsalçıları haqqında ictimaiyyətə açıq məlumatların olmaması ilə əlaqələndirirlər.

“Rostec” və USC-nin 2024-cü ildə ümumi gəliri 23 faiz artaraq 31,2 milyard dollara (qlobal gəlirin 4,6%-i) çatıb - “daxili tələbatın kəskin artması ixracın azalması nəticəsində yaranan gəlir itkisini kompensasiya etmək üçün kifayət idi”.

Analitiklərin fikrincə, Rusiya 2024-cü ildə fəal sursatlar, zirehli texnikalar, artilleriya, raketlər və pilotsuz uçuş aparatları (PUA) istehsal edib. Məsələn, 2024-cü ildə 2022-ci illə müqayisədə 420 faiz çox 152 mm-lik artilleriya mərmiləri istehsal edib: 250 minə qarşı 1,3 milyon.

Səkkiz Çin şirkətinin birgə silah satış gəlirləri 10 faiz azalaraq 88,3 milyard dollara (qlobal gəlirin 13%-i) düşüb. Bu korporasiyalardan altısı satınalma prosesində korrupsiya iddiaları ilə üzləşib və bu, mövcud müqavilələrin yenidən müzakirəsinə və yeni tədarüklərdə gecikmələrə səbəb olub. Çinin ən böyük istehsalçısı AVIC səkkizinci yeri tutur, baxmayaraq ki, hərbi təyyarələrin tədarükünün yavaşlaması səbəbindən gəliri 1,3 faiz azalıb. Yer sistemləri istehsalçısı NORINCO (11-ci, 31% azalma) Çin hökumətinin şirkətlə bir neçə əsas müqaviləni yenidən müzakirə etməsi və təxirə salması və rəhbərliyini dəyişdirməsi səbəbindən gəlirdə ən böyük azalma ilə üzləşib.

Dörd Cənubi Koreya şirkətinin gəlirləri 31 faiz artaraq 14,1 milyard dollara çatıb; Seul əvvəlki illərdə müəyyən edilmiş artım tendensiyasını qoruyub saxlayır. Cənubi Koreyanın “Hanwha Group”u, özüyeriyən haubitsaların və çoxsaylı buraxılış raket sistemlərinin (MLRS) ixracının və daxili satışlarının artması nəticəsində 2023-cü il hədəfindən 42 faiz artımla 8 milyard dollar qazanıb. Beş yapon şirkəti 2024-cü ildə 2023-cü illə müqayisədə 40 faiz çox qazanc əldə edərək 13,3 milyard dollara çatıb. Yaponiyanın ən böyük istehsalçısı “Mitsubishi Heavy Industries” (32-ci yer) gəlirini ilk növbədə təyyarə və raket sistemlərinin satışı hesabına 37 faiz artıraraq 5 milyard dollara çatdırıb.

2024-cü ildə SIPRI öz reytinqinə 31 milyard dollarlıq ümumi gəlirlə doqquz Yaxın Şərq silah istehsalçısını daxil edib. “Münaqişə ilə bağlı tələb, xüsusən də Qəzza və Ukraynadakı müharibələr, Yaxın Şərq şirkətləri üçün silah gəlirlərinin artımının əsas hərəkətverici qüvvəsi olmaqda davam etdi”, - analitiklər izah edirlər.

Ekspertlər arasında üç İsrail şirkəti (16% artaraq 16,2 milyard dollara), beş türk şirkəti (11% artaraq 10,1 milyard dollar) və BƏƏ dövlət konqlomeratı EDGE Group (kafi məlumat olmadığı üçün 2020-ci ildən reytinqə daxil edilməyib; onun 2024-cü ildə gəliri 4 milyard dollar olub).

Y. QACAR