Fitch Solutions İrandakı iqtisadi böhranın miqyasını qiymətləndirib

İran iqtisadiyyatı 2026/2027-ci maliyyə ilində (gələn il martın 20-də başa çatacaq) ABŞ ilə uzun çəkən münaqişə, dəniz blokadası və sanksiyaların sərtləşdirilməsi fonunda 11 % azala bilər.

Bu barədə "Fitch Solutions" beynəlxalq analitik şirkətinin yenilənmiş proqnozunda bildirilib. Daha əvvəl ölkənin ÜDM-nin 9,1 % azalacağı gözlənilirdi.

Analitiklərin qiymətləndirmələrinə görə, Hörmüz boğazının fəaliyyətinin bərpa olunması barədə ilkin razılaşma böyük ehtimalla 2027-ci ilin birinci rübündə əldə ediləcək. Belə bir ssenarinin ehtimalı 40 % olaraq qiymətləndirilir. Razılaşmanın 2026-cı ilin dördüncü rübündə bağlanması şansları 25 %, 2027-ci ilin ikinci rübündə isə 5 % təşkil edir.

Bununla yanaşı, ilkin razılaşmalar əldə olunana qədər intensiv hərbi əməliyyatlara qayıtma ehtimalı 30 % təşkil edir, bu da münaqişənin daha da gərginləşməsi riskinin yüksək olduğunu göstərir.

"Fitch Solutions" şirkətinin qiymətləndirməsinə görə, münaqişənin uzanması İranda iqtisadi tənəzzülü gücləndirəcək və bərpa prosesini ləngidəcək. Şirkətin məlumatına əsasən, 2026/2027-ci maliyyə ilinin 21 mart–20 iyun 2026-cı il tarixlərini əhatə edən birinci rübündə ölkə iqtisadiyyatı illik ifadədə 10,1 % azalıb.

Ən böyük azalma neft-qaz sektorunda qeydə alınıb - 26,4 %. İstehsaldakı fasilələr və münaqişənin digər nəticələri fonunda qeyri-xammal sektoru 4,6 % azalıb.

Bu ilin iyul ayında hərbi əməliyyatların bərpası və ardınca ABŞ-nin tətbiq etdiyi məhdudiyyətləri gücləndirməsi iqtisadiyyata əlavə təzyiq göstərib. Bununla yanaşı, BƏƏ-nin avqust ayında İranla kommersiya və maliyyə əməliyyatlarını dayandırması ölkənin iqtisadi təcridini daha da gücləndirib.

"Fitch Solutions" həmçinin İran iqtisadiyyatının 2027/2028-ci maliyyə ili üçün artım proqnozuna yenidən baxıb: gözlənilən göstərici 4,5 %-dən 3,6 %-ə enib. Analitiklərin qiymətləndirməsinə görə, münaqişənin nəticələri növbəti maliyyə ilində də bərpanı ləngidəcək.

Eyni zamanda, ABŞ tərəfindən İran limanlarının dəniz blokadası səbəbindən İranın neft hasilatı və ixracının yaxın perspektivdə aşağı səviyyədə qalacağı gözlənilir.

Neft hasilatının bərpası - Vaşinqtonla blokadanın aradan qaldırılmasını və sanksiyaların yumşaldılmasını nəzərdə tutan yeni sazişin imzalanmasından asılı olacaq. "Fitch Solutions"un proqnozuna görə, neft hasilatının münaqişədən əvvəlki səviyyəyə qayıtması 2027-ci ilin sonundan tez baş tutmayacaq.

Neft gəlirlərinin azalması, ticarət və beynəlxalq pul köçürmələrinə qoyulan məhdudiyyətlərlə birgə ölkəyə büdcə, inflyasiya və valyuta təzyiqini gücləndirəcək.

Şirkətin qiymətləndirməsinə görə, 2026-cı ilin oktyabr ayında paralel bazarda İran rialının məzənnəsi 1 ABŞ dolları üçün 2,7 milyon riala yaxınlaşıb. Paralel və rəsmi məzənnələr arasındakı fərq demək olar ki, 50 %-ə çatıb.

Sentyabr ayında inflyasiya illik hesabla 89,8 % təşkil edib. "Fitch Solutions" 2026/2027-ci maliyyə ilində onun orta hesabla təxminən 84 %-ə çatacağını gözləyir, bu da əhalinin alıcılıq qabiliyyətinin daha da azalmasına gətirib çıxaracaq.

İdxalın bahalaşması, istehsal resurslarının çatışmazlığı, elektrik enerjisi və su təchizatındakı fasilələr, həmçinin kənd təsərrüfatı və sənayedəki pozuntular əlavə təzyiq amilləri olacaq. Rəsmi işsizlik səviyyəsi 2026-cı ilin iyun ayında son dörd ilin ən yüksək həddinə çataraq 9,1 % təşkil edib.

Neft emalı müəssisələrinin zədələnməsi və idxala qoyulan məhdudiyyətlər yanacaq çatışmazlığını kəskinləşdirir. Sentyabr ayında İran hakimiyyəti tələbatı və idxal xərclərini azaltmaq məqsədilə yüksək istehlak səviyyəsi olan istehlakçılar üçün benzinin qiymətlərini artırıb.

"Fitch Solutions"un proqnozuna görə, İran hakimiyyəti tammiqyaslı iqtisadi böhranın qarşısını almaq üçün tədbirlər görməyə davam edəcək, lakin büdcə məhdudiyyətləri bu dəstəyin effektivliyini azaldacaq.

Bildirilir ki, İran Prezidenti Məsud Pezeşkian inflyasiyaya nəzarət və aztəminatlı ailələrə dəstək üzrə komitənin yaradıldığını elan edib. Mərkəzi Bankın rəhbəri Abdolnasser Hemmati isə milli valyutaya olan təzyiqi azaltmaq üçün xarici valyutada 2 milyard ABŞ dollarınadək vəsait ayırmaq niyyətində olduğunu bildirib.

Bununla yanaşı, daxili siyasi fikir ayrılıqları və idarəetmə problemləri bu tədbirlərin effektivliyini azalda bilər.

Analitiklər xəbərdarlıq ediblər ki, hətta yaxın 3-6 ay ərzində ilkin razılaşma əldə edilsə belə, böyük ehtimalla dayanıqsız olacaq. Razılaşmaların pozulması 2027/2028-ci maliyyə ilində iqtisadiyyatın bərpasını ləngidə və potensial investorları çəkindirə bilər.

Münaqişənin yenidən kəskinləşməsi halında, iqtisadi tənəzzül daha da dərinləşə və 2027/2028-ci maliyyə ilinin birinci yarısında davam edə bilər, bu isə İranın bərpasını əhəmiyyətli dərəcədə gecikdirəcək.

///report///